فرش دستباف قم؛ برند جهانی بر دارِ چالشهای داخلی
صنعت فرش قم در سالهای اخیر با کاهش تعداد بافندگان و افت نسبی تولید مواجه شده است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛زهره شعبانی -فرش دستباف قم، یکی از شاخصترین جلوههای هنر-صنعت ایرانی، سالهاست که نام خود را در بازارهای جهانی بهعنوان نماد ظرافت، کیفیت و اصالت تثبیت کرده است. فرشی که بیش از یک قرن قدمت دارد و امروز با تکیه بر ابریشم خالص، طراحی هنری و مهارت بالای بافندگان، جایگاهی ممتاز در میان نفیسترین فرشهای جهان یافته، اما در عین حال با مجموعهای از چالشهای ساختاری و اقتصادی دستوپنجه نرم میکند.
ظرفیتهای کمنظیر یک هنر-صنعت تاریخی
استان قم سالانه دهها هزار مترمربع فرش دستباف تولید میکند؛ تولیدی که بیش از ۹۰ درصد آن را فرش تمام ابریشم تشکیل میدهد.
فرش تمام ابریشم قم با قدمتی حدود ۱۱۰ سال، امروز دارای نشان تجاری معتبر و شهرتی جهانی است. در یک قرن اخیر، فرش قم از یک تولید محلی فراتر رفته و بهسمت هنری شدن و تولید انبوه حرکت کرده و به اعتقاد کارشناسان بینالمللی، در زمره بهترین و گرانبهاترین فرشهای جهان قرار گرفته است.
فرش دستباف قم نهتنها کالایی اقتصادی، بلکه حامل هویت فرهنگی و هنری ایران است. ارزش افزوده بالا، کیفیت ممتاز و تنوع کمنظیر در طرح و رنگ، این فرش را به برندی معتبر در سطح جهانی تبدیل کرده و هنرمندان قمی با هر گره، هنر و فرهنگ اصیل ایرانی را به مخاطبان بینالمللی معرفی میکنند.
کاهش بافندگان و گرههای بازنشده تولید
با وجود این ظرفیتها، صنعت فرش قم در سالهای اخیر با کاهش تعداد بافندگان و افت نسبی تولید مواجه شده است. مشکلات مربوط به واردات مواد اولیه، تعرفهها، رفع تعهدات ارزی و دشواری بازگشت فرشهای مرجوعی از خارج از کشور، از مهمترین موانع پیشروی تولیدکنندگان به شمار میرود؛ مسائلی که مستقیما بر هزینه تولید و انگیزه فعالان این حوزه اثر گذاشته است.
مسئله بیمه تامین اجتماعی نیز همچنان یکی از دغدغههای جدی بافندگان محسوب میشود. در حال حاضر بیش از سه هزار و ۶۰۰ بافنده در قم تحت پوشش بیمه قرار دارند، اما شمار زیادی از فعالان این حرفه از حمایتهای بیمهای بیبهرهاند؛ موضوعی که امنیت شغلی را کاهش داده و آینده این هنر-صنعت را با ابهام مواجه کرده است.
روایت بافندگان؛ فرش، میان عشق و معیشت
در دل خانهها و کارگاههای کوچک قم، بافندگان روایت ملموستری از واقعیتهای این صنعت دارند. زهرا، بافنده ۳۲ ساله، فرشبافی را میراث خانوادگی خود میداند و میگوید: فرش قم عشق است، اما هزینهها هر روز بیشتر میشود. اگر بیمه نباشد یا مواد اولیه دیر برسد، ادامه کار سخت میشود.
حسن، بافندهای با بیش از دو دهه سابقه نیز تاکید میکند: بازار جهانی هنوز فرش قم را میخواهد، اما مشکلات صادرات و گرانی نخ ابریشم باعث شده خیلیها دار قالی را کنار بگذارند.
نقش اتحادیه؛ از حمایت صنفی تا زیستبوم فرش قم
ابوالفضل صادقی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف قم در گفتگو با خبرنگار ما، با تاکید بر نقش راهبردی این اتحادیه در آینده صنعت فرش استان گفت: اتحادیه فرش دستباف قم به دنبال فراهم کردن زیرساختی جامع است تا تمامی کسبوکارهای خرد و کلان این حوزه بتوانند محصولات و خدمات خود را عرضه کنند.
به گفته او، هدف اصلی، تقویت و ارتقای زیستبوم اصیل فرش ایرانی در قم و ایجاد پیوند موثر میان تولید، بازار و نوآوری است.
سهم ۲۰ درصدی صادرات فرش قم
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف قم گفت:با وجود آنکه فرش قم به دلیل حجم کم و سبکی در آمار رسمی کمتر دیده میشود، اما نزدیک به ۲۰ درصد صادرات فرش کشور از این استان تأمین میشود.
صادقی با اشاره به ظرفیتهای مغفولمانده این صنعت میافزاید که قم توان فعالیت حدود ۴۰ هزار بافنده را دارد، اما در شرایط فعلی تنها حدود ۱۵ هزار نفر در این بخش مشغول کار هستند. این در حالی است که با برنامهریزی منسجم، حمایتهای هدفمند و رفع موانع زیرساختی، میتوان بخش قابل توجهی از این ظرفیت را فعال کرد و به افزایش تولید و اشتغال پایدار دست یافت.
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف قم همچنین بر ضرورت همافزایی میان فعالان صنفی، مراکز علمی و نهادهای دولتی تاکید دارد و معتقد است ایجاد بسترهای نوین عرضه، توسعه آموزشهای تخصصی، حمایت از ایدههای دانشبنیان و تسهیل ارتباط با بازارهای داخلی و خارجی، میتواند فرش قم را وارد مرحلهای جدید از رشد و پایداری کند.
او تأکید کرد: فرش قم در بازارهای جهانی جایگاه ویژهای دارد و حضور منسجم در نمایشگاههای بینالمللی، بهویژه نمایشگاه شانگهای چین، مطالبه جدی فعالان این صنعت است. برنامهریزی برای تقویت «دیپلماسی فرش» با همکاری رایزنان فرهنگی و تجاری نیز در دستور کار قرار گرفته تا مسیر تحول در صنعت فرش دستباف هموار شود. در همین راستا، نمایشگاه ملی فرش دستباف تا هشتم آذر در محل نمایشگاههای بینالمللی قم میزبان علاقهمندان و گردشگران خواهد بود.
نگاه کارشناسان؛ فرش قم نیازمند حمایت پایدار
کارشناسان حوزه فرش دستباف، قم را یکی از قطبهای اصلی فرش نفیس جهان میدانند. به باور آنان، مزیت رقابتی فرش قم در کیفیت و اصالت آن نهفته است، اما تداوم این مزیت نیازمند سیاستگذاری صادراتمحور، کاهش بروکراسی و حمایت واقعی از بافندگان است.
به باور کارشناسان پیوند میان دانشگاه، بازار و صنعت، آموزشهای نوین و توجه به معیشت بافندگان، از مهمترین پیششرطهای حفظ جایگاه جهانی فرش قم عنوان میشود.
قم امروز بر سر یک دوراهی ایستاده است؛ یا با رفع گرههای تولید و تقویت زیستبوم فرش دستباف، جایگاه جهانی خود را تثبیت میکند، یا در سایه بیتوجهی، بخشی از این میراث ارزشمند را از دست خواهد داد. فرش دستباف قم، بیش از یک کالا، روایت زندهای از هویت ایرانی است که صیانت از آن، مسئولیتی ملی به شمار میرود.
