باشگاه خبرنگاران جوان - وزارتخانههای بهداشت و خدمات انسانی و امور خارجه روز پنجشنبه در بیانیهای مشترک اعلام کردند تعامل خود با سازمان جهانی بهداشت را به مقیاس کوچکی محدود خواهند کرد تا خروج خود را به طور مؤثر اجرا کنند.
این حرکت به دنبال یک فرمان اجرایی صادر شده توسط رئیسجمهور آمریکا و به بهانه شکست این سازمان در مدیریت همهگیری کووید-۱۹ صورت گرفته و این مجموعه جهانی را با چالش بزرگی مواجه کرده؛ چراکه آمریکا یکی از تأمینکنندههای مالی سازمان جهانی بهداشت بود و تقریباً ۱۸٪ از بودجه آن را تأمین میکرد.
آمریکاییها حق عضویت خود را برای سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ پرداخت نکردهاند و آنگونه که بلومبرگ گزارش داده بدهی پرداختنشدهای معادل تقریباً ۲۶۰ میلیون دلار به این سازمان دارند. البته این تنها تصمیم عجیب ترامپ درخصوص مشارکت در سازمانهای جهانی نیست و در مقیاسی بزرگتر آن را میتوان در شمار اتفاقات متعدد و عجیبی آورد که او در نخستین سال از دومین دوره ریاستجمهوری خود تاکنون رقم زده است.
خروج آمریکا از ۶۶ نهاد جهانی
توافقنامه اقلیمی پاریس و سازمان جهانی بهداشت، نخستین مواردی بودند که ترامپ بلافاصله پس از بازگشت به دفتر ریاستجمهوری خروج از آنها را کلید زد. یونسکو به این انتخابها اضافه و روند بازبینی مشارکت آمریکاییها در این نهاد بینالمللی در طول یک سال اخیر دنبال شد. هفدهم دی ماه کاخ سفید با انتشار فکتشیت یا به قول اهالی فرهنگستان زبان و ادب فارسی «گزارشبرگ» به صورت رسمی از تصمیم ترامپ برای ترک بیش از ۶۰ سازمان بینالمللی از جمله ۳۲ نهاد وابسته به سازمان ملل متحد خبر داد. در بین ۶۶ مجموعه این فهرست برخی از قدیمیترین و اثرگذارترین شبکههای علمی جهان وجود دارند؛ شبکههایی که در حوزههایی مثل پژوهش تنوع زیستی، اقلیم و حفاظت از طبیعت نقش کلیدی دارند. البته احتمالاً همه آنها به اندازه سازمان جهانی بهداشت برای عموم نامآشنا نیستند. یکی از آنها هیئت بیندولتی تغییر اقلیم (IPCC) است؛ نهادی که تازهترین یافتههای علمی درباره تغییرات اقلیمی را جمعبندی میکند. اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) و پلتفرم بیندولتی علم و سیاست در زمینه تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی (IPBES) دو نهاد دیگری هستند که درباره حفاظت از طبیعت و تنوع زیستی به دولتها مشاوره علمی میدهند. آمریکاییها همچنین از آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (IRENA) مستقر در ابوظبی و دپارتمان امور اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل نیز خارج خواهند شد.
آمریکا حدود یکپنجم بودجه سازمان ملل را تأمین میکند و از همین رو یکی از مهمترین توجیهات رئیسجمهور این کشور برای چنین تصمیمی مسائل اقتصادی بوده، اما سِرا یانگ، استاد دانشگاه نورثوسترن معتقد است اثر حرکت ترامپ را نباید فقط در مباحث اقتصادی دید و پیام سیاسی و اجتماعی این تصمیم هم مهم است: «هم پیام خودخواهی و هم الگوسازی برای دیگران!»
مجله نیچر گزارش داده برخی پژوهشگران از انتخاب نام برخی نهادها در فهرست خروج آمریکا متعجب شدهاند؛ مخصوصاً نهادهایی که بودجههای نسبتاً کوچکی دارند. یکی از آنها مجمع جهانی تخصص سایبری (GFCE) است؛ نهادی که گاهی از آن به عنوان «مرکز جهانی هماهنگی و تبادل تجربه در امنیت سایبری» یاد میشود.
دومینوی محدودشیتهای علمی در پایان سال اول
لغو یا مسدود شدن بیش از ۷ هزار و ۸۰۰ گرنت پژوهشی، اخراج بیش از ۲۵ هزار پژوهشگر و نیروی انسانی از نهادهای ناظر بر پژوهش و کاهش بودجههای پیشنهادی تا ۳۵ درصد تنها بخشی از اقداماتی است که دونالد ترامپ از زمان بازگشت به کاخ سفید از ابتدای بهمن ماه ۱۴۰۳ (ژانویه ۲۰۲۵) انجام داده است. به زعم بسیاری از چهرههای علمی اقدامات او علم آمریکا را کوچکتر و مختل کرده است.
بررسیهای مجله نیچر نشان میدهد بیش از ۷ هزار و۸۰۰ گرنت پژوهشی که بسیاری از آنها پیشتر تصویب و تأمین مالی شده بودند، در نهادهایی مانند مؤسسه ملی سلامت (NIH) و بنیاد ملی علوم (NSF) لغو یا تعلیق شدهاند. این اقدام که از فوریه ۲۰۲۵ آغاز شد، اقدامی کمسابقه در تاریخ سیاستگذاری علم آمریکا به شمار میرود. این لغوها بهطور نامتناسب متوجه حوزههایی شده که دولت ترامپ آنها را «نامطلوب» میداند؛ از جمله پژوهش درباره بیماریهای عفونی یا تردید نسبت به واکسنها. مثلاً بیش از ۸۰۰ گرنت به پژوهشهای حوزه بیماریهای عفونی اختصاص داشته است.
وضعیت مبهم ۱.۴ میلیارد دلار گرنت پژوهشی
هرچند دادگاهها دستور بازگرداندن بخشی از این گرنتها را صادر کردهاند و برخی دانشگاهها موفق شدهاند منابع مالی خود را آزاد کنند، اما همچنان حدود ۲ هزار و۶۰۰ گرنت به ارزش ۱.۴ میلیارد دلار بلاتکلیف مانده است؛ رقمی که به معنای توقف پروژهها و بلاتکلیفی پژوهشگران محسوب میشود. رد محدودیتها را میتوان در گرنتهای جدید هم جستوجو کرد. در سال ۲۰۲۵، NSF حدود ۲۵ درصد و NIH حدود ۲۴ درصد گرنت کمتری نسبت به میانگین ده سال گذشته ارائه کردند و این یعنی پژوهشگران کمتری به منابع حمایتی دسترسی پیدا کردهاند.
کاهش ۱۷ درصدی ثبت نام دانشجویان بینالمللی
گزارشهای مؤسسه بینالمللی آموزش (IIE) حکایت از افت جدی ثبتنام دانشجوی بینالمللی جدید در دانشگاههای آمریکا دارد. دادههای این مؤسسه نشان میدهد در سال تحصیلی ۲۰۲۶–۲۰۲۵ ثبتنام این گروه از دانشجویان ۱۷ درصد کاهش داشته است. این اتفاق احتمالاً یک موفقیت در سیاستهای دولت قلمداد میشود، اما تهدید جدی برای آینده برخی از دانشگاهها به شمار میرود. ۶۰ درصد دانشگاهها این روند نزولی را تجربه کردند و ۹۶ درصد آنها نگرانیهای مربوط به روادید (ویزا) را عامل مؤثر این وضعیت دانستهاند؛ موضوعی که در ماههای اخیر به یکی از دغدغههای جدی مهاجران تبدیل شده است. دولت همچنین پیشنهاد داده مدت حضور دانشجویان دکتری بینالمللی در آمریکا به چهار سال محدود شود و از همه بازدیدکنندگان، سابقه پنجساله پستهای شبکههای اجتماعی گرفته شود. شرکتکنندگان در چندین کنفرانس بزرگ آمریکا در سال گذشته کاهش یافته که موانع سفرهای دانشگاهی یکی از عوامل اصلی این افت عنوان شده است.
خداحافظی با یکپنجم نیروی کار نهادهای علمی
دولت دوم ترامپ در نخستین سال فعالیتش رکورد دیگری هم برجای گذاشته است. نهادهای علمی فدرال در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰ درصد از نیروی انسانی خود را نسبت به سال قبل از دست دادند. بخشی از کارکنان در اخراجهای گسترده کنار گذاشته شدند، برخی دیگر هم از طریق برنامههای تشویقی استعفا دادند. درمجموع بیش از ۲۵ هزار نفر از نهاد علمی خارج شدند که در این بین سازمان حفاظت محیطزیست (EPA) و ناسا از جمله نهادهایی بودند که بیشترین آسیب را دیدند. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نیز بیش از ۲۰ درصد نیرویهای خود را از دست داد.
پیشنهاد کاهش ۳۵ درصدی بودجههای پژوهشی
در پسزمینه همه این تحولات، مناقشهای جدی بر سر بودجه امسال آمریکا جریان دارد. دولت ترامپ خواستار کاهش ۳۵ درصدی بودجه پژوهش و توسعه غیرنظامی شده است. کاهشی که در صورت تصویب، هزینهکرد علمی آمریکا را به سطح اوایل دهه ۱۹۹۰ بازمیگرداند.
کنگره مخالف کاهش ۳۲ میلیارد دلاری
آینده تأمین مالی علم آمریکا با پیشنهاد عجیب کاهش ۳۵ درصدی که معادل ۳۲ میلیارد دلار برآورد شده در هالهای از ابهام قرار دارد. با این حال نیچر گزارش داده کنگره در آستانه تصویب قوانینی است که کاهشهای بسیار بزرگ و بیسابقهای را که رئیسجمهور آمریکا برای بودجه علم در نظر گرفته بود، رد میکند. براساس آخرین توافقهای صورت گرفته در این موضوع، بودجه مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) که پیشتر پیشنهاد کاهش ۳۷ درصدی آن مطرح شده بود، امسال حدود یک درصد افزایش خواهد یافت. قانونگذاران حدود ۷ روز فرصت دارند این توافق درباره NIH و سایر لوایح هزینهای را نهایی کنند تا از تعطیلی بخشی از دولت جلوگیری شود؛ تعطیلیای که اگر رخ دهد، دومین تعطیلی دولت در کمتر از سه ماه خواهد بود. بر اساس برآورد انجمن پیشبرد علم آمریکا (AAAS) مجموع هزینهکرد آمریکا در حوزه پژوهش و توسعه غیرنظامی (حوزههایی که به دفاع مربوط نیستند) درنهایت احتمالاً ۳ تا ۷ درصد کاهش خواهد یافت، اتفاقی که در برابر کاهش ۳۳ درصدی که ترامپ خواستار آن بود یک موفقیت محسوب میشود! این انجمن پیشبینی کرده مجموع سرمایهگذاری در پژوهشهای پایه بیش از ۲ درصد افزایش پیدا کند.
ایدههای تازه برای هزینههای غیرمستقیم پژوهشی
دولت آمریکا در تلاش است تا «هزینههای سربار» (یا هزینههای غیرمستقیم) در گرنتهای فدرال محدود شود. هزینههای غیرمستقیم (Indirect Costs) برای پوشش مخارجی مانند برق ساختمانهای آزمایشگاهی پرداخت میشوند و معمولاً معادل ۴۰ تا ۷۵ درصد ارزش گرنتهای پژوهشی فدرال هستند. در تازهترین قانون بودجهای که مجلس نمایندگان آمریکا تصویب کرده، کنگره بندی را گنجانده که بر اساس آن، سامانه فعلی محاسبه هزینههای غیرمستقیم در NSF و وزارت انرژی حفظ میشود. فعالان و حامیان علم امیدوارند قانون جداگانهای که در ۱۱ ژانویه منتشر شده -، اما هنوز در هیچیک از دو مجلس کنگره تصویب نشده- بتواند دولت ترامپ را از اعمال سقف ۱۵ درصدی بهصورت سراسری در کل دولت فدرال بازدارد.
روزهای سخت مؤسسه سلامت آمریکا
دولت ترامپ در ماه مه پیشنهاد داده بود بودجه NIH به ۲۷.۹ میلیارد دلار کاهش یابد، چهار مؤسسه/مرکز حذف شود و ۲۳ مورد باقیمانده در قالب ۸ مؤسسه ادغام شوند. بر اساس توافق جدید، بودجه NIH در سال ۲۰۲۶ با ۴۱۵ میلیون دلار افزایش به ۴۸.۷ میلیارد دلار میرسد. این توافق همچنین ساختار فعلی NIH یعنی همان ۲۷ مؤسسه و مرکز زیرمجموعه را حفظ میکند. البته یکی از نقاط اختلاف مهم در مذاکرات، رویکرد NIH درباره «تأمین مالی چندساله» بود؛ روشی که در آن بودجه یک پروژه بهصورت یکجا تخصیص داده میشود، نه اینکه هر سال جداگانه پرداخت شود. یکی از مدیران سابق این مجموعه تخمین میزند که در سال ۲۰۲۵، NIH بیش از یکچهارم پروژهها را با این سازوکار تأمین مالی کرده، درحالیکه این رقم در سال ۲۰۲۴ کمتر از ۱۰ درصد بوده است. نتیجه این تغییر آن بوده که تعداد گرنتهایی که بودجه NIH دریافت کردهاند، ۲۴ درصد کمتر از میانگین ده سال گذشته بوده است.
کاهش بودجه بنیاد علم به ۳ درصد محدود میشود؟
بنیاد ملی علوم (NSF) برای نخستین بار در پنج دهه گذشته با کاهش بودجه روبهرو میشود. دولت پیشنهاد داده بود بودجه NSF را نزدیک به ۵۷ درصد کاهش دهد، اما آخرین گزارشها از محدود شدن این کاهش تا ۳.۴ درصد خبر میدهند. کنگره به دنبال اضافه کردن بندی است که دولت را موظف میکند درباره برنامههایش برای مراکز بزرگ NSF از جمله طرحی برای تعطیلی مرکز ملی پژوهشهای جوی (NCAR)، به کنگره گزارش دهد.
سازمان حفاظت محیطزیست (EPA) و ناسا هم کاهشهای بودجهای کوچکی را تجربه خواهند کرد، اما بودجه دفتر علوم وزارت انرژی آمریکا حدود ۱.۹ درصد افزایش پیدا میکند. کارشناسان امیدوارند حمایتهای قانونگذاران از علم تا تصویب نهایی بودجه ادامه یابد.
منبع: فرهیختگان