باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - شهرت جهانی «مفرغهای لرستان» گواهی بر همین تاریخ پرفرازونشیب است؛ آثاری که امروز در معتبرترین موزههای دنیا نگهداری میشوند، اما بخشی از آنها حاصل سالها حفاری و قاچاق غیرمجاز بودهاند.
پدیده حفاریهای غیرمجاز و گنجیابی در لرستان، نه فقط یک تخلف قانونی، بلکه بحرانی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است که به نابودی لایههای هویتی این سرزمین منجر میشود.
لرستان؛ بهشت باستانشناسان، هدف سودجویان
وجود آثار شاخصی، چون قلعه فلکالافلاک در خرمآباد، دهها تپه باستانی، غارهای پیشاتاریخی و گورستانهای کهن، لرستان را به یکی از مهمترین قطبهای باستانشناسی کشور تبدیل کرده است. اما همین ظرفیت تاریخی، به دلیل ضعف نظارت، فقر اقتصادی در برخی مناطق و گسترش باورهای عامیانه درباره «گنجهای مدفون»، زمینهساز رشد حفاریهای شبانه و مخفیانه شده است.
حفاری غیرمجاز معمولاً بدون دانش علمی انجام میشود؛ افراد با دستگاههای فلزیاب، بیل مکانیکی یا حتی ابزارهای ساده به جان تپههای تاریخی میافتند. نتیجه، تخریب غیرقابل بازگشت لایههای باستانشناسی است؛ لایههایی که هر کدام، چون صفحهای از کتاب تاریخاند و با تخریبشان، روایت علمی گذشته برای همیشه از بین میرود.
گنجیابی؛ افسانهای که ویران میکند
در بسیاری از روستاهای لرستان، داستانهایی درباره دفینههای پادشاهان، طلسمها و نشانههای رمزی دهانبهدهان میچرخد. سودجویان با سوءاستفاده از این باورها، افراد سادهدل را به حفاری در زمینهای کشاورزی، دامنه کوهها و حتی محوطههای ثبتشده تاریخی ترغیب میکنند.
اما واقعیت این است که بیشتر این روایتها پایه علمی ندارند. آنچه گاه یافت میشود، اشیای تاریخی پراکندهای است که بدون مستندسازی علمی، ارزش پژوهشی خود را از دست میدهد و اغلب نیز سر از بازارهای قاچاق درمیآورد.
پیامدهای فرهنگی و اجتماعی
یک شهروند لرستانی در این باره میگوید: من بارها داستان غارت گنجها را از بزرگان شنیدهام لرستان استانی پر از غار و اماکن تاریخی است که بارها مورد هجوم حفاران غیر مجاز قرار گرفته است.
وی در ادامه میگوید: این امر آسیب زیادی به گردشگری استان زده است بخصوص مفرغهایی که اصالت کهنی در استان داشته الان دیگر تقریبا موجود نیستند و خیلیها ثروتها هنگفتی با فروش گنج به دست آوردهاند.
هر شیء تاریخی تنها در بستر کشف خود معنا دارد. وقتی از زمین جدا میشود، بخشی از اطلاعاتش برای همیشه نابود میشود.اشیای کشفشده معمولاً از طریق دلالان به خارج از کشور منتقل میشوند.
درگیریهای محلی، کلاهبرداریهای گسترده و حتی حوادث مرگبار ناشی از ریزش زمین یا انفجار مواد دستساز از دیگر پیامدهاست.
تخریب محوطههای تاریخی یعنی از دست دادن ظرفیتهای گردشگری پایدار است.
بر اساس قوانین میراث فرهنگی ایران، هرگونه حفاری به قصد کشف آثار تاریخی بدون مجوز رسمی جرم محسوب میشود و مجازات حبس، جریمه نقدی و ضبط ابزار و اشیای مکشوفه را در پی دارد. با این حال، گستردگی محوطههای تاریخی در لرستان و کمبود نیروهای حفاظتی، کار نظارت را دشوار کرده است.
حفاریهای غیرمجاز در لرستان تنها کندن خاک نیست؛ کندن ریشههای هویت یک ملت است. هر تپه تاریخی که تخریب میشود، بخشی از حافظه جمعی ایرانیان را با خود میبرد. مقابله با این پدیده، نیازمند عزم ملی، آگاهی عمومی و مشارکت مردم محلی است.
اگر میراث فرهنگی را سرمایهای مشترک بدانیم، حفاظت از آن نه وظیفهای اداری، بلکه مسئولیتی همگانی خواهد بود.