باشگاه خبرنگاران جوان - پهنه آبی خلیج فارس با ریشههایی که در خاک ایران زمین دارد، مامن و پرورشگاهی برای تمدنهای عظیم ایرانی بوده است، تمدنهایی که آثار و فرهنگ منطبق با آن، همچون خونی در رگهای تاریخ توسط دریانوردان و ساحل نشینان، سینه به سینه به نسلهای امروز منتقل شده است.
آبهای خلیج فارس همواره قلب تپنده معادلات جهانی بودهاند و همین اهمیت استراتژیک و ثروتهای عظیم نهفته در دل آن، از جمله منابع انرژی که جهان را به خود میلرزاند، همواره چشمان حریص قدرتهای بیگانه را به سوی این پهنه دوخته است.
اگر به صفحات پرآشوب تاریخ بنگریم، میبینیم که از اواخر قرون وسطی تا عصر مدرن، خلیج فارس صحنه نبرد قدرتها بوده؛ زمانی که پرتغالیها با ناوگانهای خود سعی در تسلط بر آبراههای تجاری داشتند و سپس هلندیها و بریتانیای سلطهجو، با تکیه بر جاهطلبیهای استعماری، تلاش کردند تا بر این گلوگاه حیاتی چیره شوند و کنترل مسیرهای شرق و غرب را در دست بگیرند، اما آنچه در میان این طوفانهای سیاسی و نظامی باقی ماند، یک حقیقت انکارناپذیر بود: اصالت این خاک و این آب.
تاریخ گواهی میدهد که این پهنه، هرگز از ارادهی ایرانیان جدا نبوده است. از دوران شکوه امپراطوری هخامنشی که مرزهای قدرت را تا دوردستها گسترش داد، تا استواری اشکانیان و اقتدار بیچون و چرای ساسانیان، خلیج فارس همواره تحت سیطره، مدیریت و حفاظت ایرانیان بوده است و این پیوندِ کهن، بلکه میراث مدیریت یک تمدن بزرگ است.
فرمانروایی بر خلیج فارس حق مسلم تمدنی که باقلب دریا، یکی شده است
امروز نیز، درست در قلب تلاطمهای سیاسی جهان، این اصالت و تداوم قدرت تاریخی است که خلیج فارس را از یک منطقه معمولی، به قطب اصلیِ معادلات غرب آسیا و جهان تبدیل کرده است. این همان شکوهی است که از دوران باستان تا به امروز، چشمها را به سوی این نقطه از جهان دوخته و فرمانروایی بر این پهنه را، حق مسلم تمدنی میداند که باقلب دریا، یکی شده است.
همه کتب تاریخی از پیوستگاه اروند رود تا تنگه هرمز را خلیج فارس معرفی میکنند
حسین شهابی، معاون مرکز اسناد تاریخی بندرعباس، در گفتوگو با خبرنگار مهر، با اشاره به پیشینه تاریخی خلیج فارس اظهار کرد: از دوره باستان تا امروز، در همه آثار تاریخی، جغرافیایی و دایرةالمعارفهای بزرگ جهان، از آبهای جنوب ایران از پیوستگاه اروند رود تا تنگه هرمز به نام خلیج فارس یاد شده است.
کهنترین نام خلیج فارس در کتیبههای آشوری
وی افزود: قدیمیترین نامی که به این دریا داده شده، «نارمتو» به معنی «رود تلخ» است که در کتیبههای دوره آشوری، پیش از سکونت ایرانیان بر فلات ایران، دیده میشود.
«دریای پارس» از نوشتههای یونانی تا کتیبه داریوش بزرگ
شهابی افزود: در نوشتههای نویسندگان یونانی حدود ۴۰۰ تا ۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح (۲۴۰۰ تا ۲۳۰۰ سال پیش)، افرادی مانند کتزیاس، گزنفون و استرابون از این دریا به نام «دریای پارس» نام بردهاند.
معاون مرکز اسناد تاریخی بندرعباس تاکید کرد: همچنین سنگ نوشتهای از داریوش بزرگ هخامنشی در «تل المصاصوه» مصر وجود دارد که به سالهای ۵۱۸ تا ۵۱۵ پیش از میلاد تعلق دارد، از این سنگ نوشته به دست آمده که در آن عبارت «دریایی که از پارس سر میگیرد» (درایتی هچا پارسا آی تی) ثبت شده است.
تأیید بطلمیوس و جغرافیدانان جهان باستان بر نام خلیج فارس
شهابی ادامه داد: بطلمیوس، جغرافیدان معروف سده دوم میلادی، در کتاب خود از این دریا به نام «پرسیس سینوس» به معنی «خلیج فارس» یاد کرده است. همچنین دیگر ملیتها مانند آگاتانگل و موسی کورنی در کتابهای خود از این دریا به عنوان «دریای فارس» نام بردهاند.
همصدایی جغرافیدانان دوره اسلامی با تاریخ باستان
معاون مرکز اسناد تاریخی بندرعباس تصریح کرد: در دوره اسلامی، بسیاری از جغرافیدانان و تاریخنگاران مانند ابن خردادبه (حدود ۳۰۰ هجری قمری) در کتاب «مسالک الممالک»، استخری، ابن حوقل، ابوریحان بیرونی، قزوینی و دیگران از این دریا با نامهای «بحرالفرس»، «دریای عجم» یا «خلیج فارس» یاد کردهاند.
وی ادامه داد: همچنین نخستین کتاب جغرافیایی به زبان فارسی به نام «حدود العالم من المشرق الی المغرب» که مربوط به سال ۳۷۲ هجری قمری است، از این دریا به نام «خلیج فارس» نام برده است و نقشههای بسیاری از دوره اسلامی و باستان نیز با عنوان «بحر فارس» یا «خلیج فارس» ثبت شدهاند.
هورمز؛ نگین جهان و اهمیت استراتژیک خلیج فارس
وی با اشاره به اهمیت خلیج فارس به ویژه در دوره ملوک هرموز در هرمزگان و جنوب ایران، گفت: در آن دوره، این منطقه از لحاظ اقتصاد و تجارت بسیار پررونق بود تا جایی که استعمارگران پرتغالی که قدرت اول دریایی جهان بودند، به این منطقه حمله کردند، جزایر هرمز، قشم، لارک و بندرعباس که در آن زمان بندر گمبرون نامیده میشد را تصرف کردند و تجارت این منطقه را در دست گرفتند.
نگین انگشتری جهان
شهابی عنوان کرد: در آن دوران جمله معروفی بیان شده که «اگر دنیا انگشتری باشد، هرمز نگین آن است» که نشاندهنده اهمیت این منطقه است، چرا که از طریق جزیره هرمز میتوانستند تنگه هرمز را کنترل کنند. این آبراهه محل تلاقی تجارت بین غرب و شرق جهان باستان بوده است.
شاهراه انرژی جهان؛ ۲۰ درصد نفت و ۳۰ درصد گاز دنیا
شهابی در پایان خاطرنشان کرد: حدود یکصد سال پیش با کشف نفت، اهمیت این آبراه و دریا دوچندان شد. همانطور که مستحضرید، ۲۰ درصد نفت جهان، ۳۰ درصد از گاز جهان و بیش از ۳۰ درصد از کودهای شیمیایی مورد استفاده در کشاورزی دنیا از خلیج فارس و از مسیر تنگه هرمز عبور میکند. به همین دلیل، از دوره باستان چه به لحاظ تجارت و بازرگانی و چه در یکصد سال اخیر به واسطه انرژیهای فسیلی، نفت و گاز، این دریا و تنگه هرمز همواره مورد توجه همه ملتها و دولتهای قدرتمند جهان قرار داشته و به عنوان شاهراه تجارت بین غرب و شرق از اهمیت ویژهای برخوردار است.
خلیج فارس؛ شاهراه مهاجرت و مهد تمدنهای نخستین
نیما صفا حقوق دادن، پژوهشگر حوزه تاریخ و میراث فرهنگی حوزه خلیج فارس در گفتوگو با خبرنگار مهر ضمن تبیین موقعیت ممتاز خلیج فارس اظهار کرد: این ناحیه به دلیل وجود منابع عظیم نفت و گاز و موقعیت ترانزیتی، همواره یکی از مهمترین نقاط ژئوپلیتیک جهان بوده است. اما فراتر از آن، خلیج فارس یکی از حلقههای اصلی مهاجرت انسانها و شکلگیری جمعیتهای اولیه به شمار میرود. کرانهها و پسکرانههای شمالی آن بستر توسعه تمدنهایی شد که بعدها نخستین دولت و حکومت رسمی را در خود جای دادند. به همین دلیل، نام پارس یا پرشیا که از نظر زمانی برخاسته از نام همین اولین کشور مستقل است، بر این آبراهه نهاده شد.
از جزیره هرمز تا امروز؛ روایت همزیستی و تجارت فرامذهبی
این پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی با اشاره به کارکرد تاریخی خلیج فارس به عنوان پلی میان اقوام و فرهنگها گفت: موقعیت تجاری این پهنه آبی باعث رفتوآمد دریانوردان و جنگآورانی از اقصی نقاط جهان شد. جزیره هرمز در سدههای پیشین، یک الگوی کامل و موفق از رونق تجارت و دریانوردی است؛ جایی که بازرگانانی با زبانها، فرهنگها و مذاهب گوناگون در کنار هم جمع میشدند. امروزه نیز مردمان ساکن در کرانههای خلیج فارس، علیرغم تنوع قومی و فرهنگی، اشتراکات عمیقی دارند که دریا مهمترین پیونددهنده آنهاست.
نقشه استعمار؛ برجستهسازی گسلهای قومی و مذهبی برای تحمیل نام جعلی
صفا در بخشی از گفتوگو با اشاره به تحولات دهههای اخیر خاطرنشان کرد: با بروز رقابتهای سیاسی و تلاش دشمنان فرامنطقهای برای نفوذ و ایجاد انشقاق میان ملل دو سوی خلیج فارس، سعی شد با پررنگ کردن گسلهای قومی و مذهبی، پایهای برای نفوذ بلندمدت ایجاد شود. برای نخستین بار، استعمار بریتانیا با هدف رقابت، بسط قدرت و کنترل افکار عمومی، از احساسات قومیتگرایانه عربی سوءاستفاده کرد و نامی جعلی را در مقابل نام تاریخی و بینالمللی خلیج فارس ترویج داد. بریتانیا با برجستهسازی تفاوتهای فرهنگی میان ساکنان جنوبی و شمالی، بستری برای سیاستهای استعماری خود فراهم آورد.
تاکید بر حقیقت تاریخی، نه تعصبات قومی
این پژوهشگر تاکید کرد: ما ایرانیان بر خلاف مروجان نام جعلی، نه بر پایه احساسات قومی، بلکه بر اساس یک واقعیت تاریخی مسلم بر نام خلیج فارس پای میفشاریم. این نام برگرفته از نام یک قوم، زبان یا استان خاص نیست، بلکه یادگار نخستین دولت و حکومتی است که بر کرانههای آن شکل گرفت. این واقعیت را میتوان در منابع معتبری همچون کتیبههای باستانی، نقشههای جغرافیایی کهن، کتب تاریخی و مذهبی و حتی احادیث رسول اکرم (ص) جستجو کرد.
اردیبهشت ۱۰۰۱ هجری شمسی نماد پیروزی بر استعمار و احیای هویت
صفا در پایان با اشاره به پیشینه مبارزه با استعمار در منطقه گفت: در سالروز اخراج قدرت استعماری پرتغال از جزیره هرمز و سایر کرانههای جنوبی خلیج فارس که در اردیبهشتماه سال ۱۰۰۱ هجری شمسی توسط ایرانیان عهد صفوی اتفاق افتاد هر ساله بر این واقعیت تاریخی تأکید میشود. این روز بزرگ، یادآور آن است که خلیج فارس همواره هویت ایرانی خود را حفظ کرده و هرگونه تغییر نام جعلی، برآمده از اهداف شوم استعماری است که با اتحاد ملل ساکن در دو سوی این آب آرام، بینتیجه خواهد ماند.
منبع: مهر