باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - یکی از این تپههای خاموش، اما معنادار، «چیا موره» است؛ تپهای که شاید نامش کمتر در کتابها آمده باشد، اما در خاطره جمعی مردم منطقه، حضوری زنده و قابل احترام دارد.
در گویشهای لری و کردیِ رایج در دلفان، واژه «چیا» به معنای «کوه» یا «برآمدگی مرتفع زمین» به کار میرود؛ برآمدگیای که لزوماً یک قله سنگی بزرگ نیست، اما از سطح اطراف بلندتر است و از دور خودنمایی میکند. جزء دوم نام، یعنی «موره» (یا در تلفظهای دیگر «موره/موره»)، میتواند ریشه در چند معنا داشته باشد در برخی گویشها به معنای «محل/جای» یا صفتی که به مکان اضافه میشود، یا ممکن است از نام یک شخص، طایفه یا داستان محلی گرفته شده باشد که در طول زمان بر این تپه نشسته است.
به این ترتیب، «چیا موره» را میتوان به طور کلی «تپه/کوه موره» یا «برآمدگی متعلق به موره» ترجمه کرد؛ نامی که هم جغرافیا را در خود دارد، هم نشانی از هویت محلی و انسانی.
جایگاه چیا موره در چشمانداز تاریخی دلفان
دلفان و بهطور کلی لرستان، از مناطق غنی باستانی ایران است؛ ردّ پای انسان در این پهنه، از دورههای پیش از تاریخ (هزارههای قبل از میلاد) تا دوران تاریخی و اسلامی ادامه داشته است.
تپههای باستانیِ این منطقه مانند تپه باباجان، چغا گاوانه، و دیگر تپههای کمتر شناختهشده اغلب محل استقرار دورههای مختلف زیستی بودهاند. با توجه به الگوی عمومی استقرار در لرستان، میتوان درباره چیا موره چند احتمال معقول مطرح کرد:
محل استقرار روستای کهن
تپهها معمولاً از روی هم انباشته شدن لایههای سکونت انسانی در طول دهها و صدها سال شکل میگیرند؛ خانهها، دیوارها، اجاقها و خاکسترها، یکی روی دیگری، لایهبهلایه، یک «تپه فرهنگی» میسازند.
دلفان، گذرگاه ایلات، کوچروها و مسیرهای ارتباطی قدیمی بوده است. تپههایی که کمی ارتفاع دارند، بهترین جای دیدهبانی، روشن کردن آتش و مراقبت از راهها بودهاند.
در بسیاری از نقاط ایران غربی، بلندیها و تپهها، تنها محل زندگی نبودهاند؛ گاه نقش آیینی داشتهاند: روشن کردن آتش، برگزاری مراسمهای جمعی، یا دفن بزرگان و شکلگیری گورستانهای باستانی.
گرچه درباره چیا موره بهطور مشخص، کاوش علمیِ گسترده منتشر نشده، اما صرف ثبت آن بهعنوان «تپه تاریخی» نشان میدهد که در بررسیهای اولیه، آثاری از زندگی یا دخالت انسان در گذشته در آن شناسایی شده است؛ از تکهسفالها تا آثار معماری مدفون.
شکل و سیمای تپه: تاریخ در قالب خاک
هر کس از کنار چیا موره میگذرد، پیش از هر چیز، شکل و حجم آن را میبیند: برآمدگیای خاکی یا مخلوطی از خاک و قلوهسنگ که نسبت به زمینهای اطراف بلندتر است.
در تپههای باستانی مشابه، این برآمدگی در نگاه متخصص، فقط «توده خاک» نیست؛ نشانهای است از لایههای زیرسطحی
در زیر این خاک، معمولاً لایههای مختلفی از دورههای متفاوت زندگی وجود دارد؛ هر لایه با رنگ، جنس خاک، نوع سفال و آثار باقیمانده از اشیای روزمره قابل تشخیص است.
مهمترین «زبان» تپه، همین سفالها هستند. با دیدن نمونههای سفال حتی بهصورت پراکنده روی سطح میتوان حدس زد تپه به چه دورهای تعلق دارد: پیشتاریخ، عصر آهن، دوران اشکانی، ساسانی یا دوره اسلامی.
نشانههای فرسایش و تخریب
متأسفانه بسیاری از تپهها مانند چیا موره، بهمرور در اثر کشاورزی عمیق، شخم مکانیزه، حفرهای غیرمجاز، ساختوساز، یا حتی برداشت خاک برای مصارف محلی، دچار تخریب شدهاند. این فرسایش، در نگاه اول شاید فقط بریدگی و گودال باشد، اما در واقع، از بین رفتن چندین صفحه از «کتاب تاریخ» است.
آنچه تپه چیا موره را از یک «موضوع باستانشناسی» صرف جدا میکند، حضور آن در زندگی روزمره و ذهنیت مردم دلفان است. در روستاها و آبادیهای اطراف چنین تپههایی، معمولاً این پیوندها وجود دارد:
هر تپه تاریخی، معمولاً چند روایت شفاهی همراه خود دارد؛ قصه گنجهای مدفون، شهرهای زیرزمینی، جنگها و قهرمانان محلی، یا حتی داستانهای عاشقانه.
این افسانهها هرچند از نظر علمی قابل اثبات نباشند، اما نشان میدهند مردم تپه را «زنده» میدانند و برای آن معنا قائلاند.
گاهی بالای تپه محل چرای دام، جای نشستن شبنشینیهای تابستانی، یا نقطهای برای تماشا و مراقبت از مزارع است.
کودکان روی شیب تپه میدوند، پیرمردها روی آن میایستند و افق را نگاه میکنند؛ اینها همان لحظاتی است که گذشته و حال را به هم وصل میکند.
برای بسیاری از مردم، این تپهها نشانه «قدمت» و «ریشهدار بودن» محل زندگیشان است. احساس اینکه «اینجا از قدیم محل زندگی انسان بوده»، نوعی غرور و وابستگی ایجاد میکند که میتواند پایهای برای حفاظت و پاسداری از میراث باشد.
کنجکاوی، تخریب و حفاظت؛ جلوگیری از ساختوساز غیرمجاز در تپه تاریخی «چیا موره» لرستان
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان پیش از این از اجرای موفقیتآمیز حکم قضایی برای رفع تصرف و قلع و قمع ساختوسازهای غیرمجاز در محوطه تپه تاریخی «چیا موره» شهرستان دلفان خبر داد و اعلام کرد که چهار نفر از عوامل این تخریب شناسایی و پرونده قضایی برایشان تشکیل شده است.
«عطا حسنپور»، با اعلام خبر رفع تعرض از آثار تاریخی استان اظهار داشت: به دنبال گزارشهای واصله مبنی بر تعدی و آغاز ساختوسازهای غیرمجاز در حریم درجهیک تپه تاریخی «چیا موره» در شهرستان دلفان، با دستور مقام قضایی و همکاری نیروهای انتظامی، اقدامات لازم برای توقف و رفع این ساختوسازها به سرعت انجام شد.
وی افزود: این عملیات که با هدف صیانت از میراث فرهنگی و جلوگیری از تخریب یک اثر ملی صورت گرفت، منجر به قلع و قمع کامل بناهای احداثشده و بازگرداندن وضعیت زمین به حالت اولیه شد. در جریان این عملیات، هویت چهار نفر از افرادی که اقدام به تجاوز به حریم این محوطه تاریخی کرده بودند، شناسایی گردید.
مدیرکل میراث فرهنگی لرستان تأکید کرد: پرونده قضایی برای این متخلفین تشکیل شده است و مراحل قانونی برای برخورد با آنان در حال پیگیری است. وی با بیان اینکه هیچگونه مماشاتی با عاملان تخریب و تعرض به آثار تاریخی وجود نخواهد داشت، یادآور شد: تپههای باستانی مانند «چیا موره» گنجینههای ارزشمندی هستند که نسل به نسل منتقل شدهاند و حفاظت از آنها وظیفه شرعی، قانونی و اخلاقی همه ماست.
چیا موره مثل بسیاری از تپههای تاریخی لرستان در میانه یک تعارض قرار دارد: از یک سو کنجکاوی مردم و سودجویان برای یافتن گنج و اشیای قدیمی، و از سوی دیگر، نیاز جدی به حفاظت علمی و قانونی.
حفر چالهها در دل تپه، به امید یافتن اشیای ارزشمند، یکی از مهمترین تهدیدهاست. این کار نهتنها خلاف قانون است، بلکه ارزش تاریخیِ لایهها را نابود میکند و امکان مطالعه علمی آینده را از بین میبرد.
گسترش زمینهای کشاورزی، ساختوساز بدون مطالعات اولیه و نبود نشانهگذاری و حصار حفاظتی، بهتدریج مرزهای تپه را محو میکند. در نتیجه، تپه کمکم در دل مزارع و باغها «حل» میشود و تشخیص آن سختتر.
وقتی مردم و حتی مسئولان محلی، اهمیت واقعی چنین تپههایی را ندانند، طبیعی است که حفاظت از آنها در اولویت قرار نگیرد. نبود تابلو، نبود پرونده معرفی، و نیز کمبود حضور کارشناسان، از عوامل مهم این کمتوجهی است.
در نهایت، تپه تاریخی چیا موره را میتوان نه فقط یک اثر باستانی، بلکه یک «یادآور» دانست.