باشگاه خبرنگاران جوان؛ زهره شعبانی- در هفتمین نشست از سلسله نشستهای رونمایی از تازههای نشر موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) در سال ۱۴۰۴، که با حضور اساتید و فضلا برگزار شد، به معرفی و بررسی کتاب «تحلیل قرآنی ولایت فقیه در کتاب البیع امام خمینی(ره)» اختصاص یافت.
در این نشست، ابعاد کمترشناختهشده فقهی و قرآنی امام راحل، از جمله پیشینه نظریه ولایت فقیه در آثار ایشان و ضرورت تبیین فقه منحصربهفردشان برای جامعه امروز، مورد تأکید قرار گرفت.
این کتاب که به همت انتشارات عروج (وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)) به تازگی روانه بازار نشر شده، تلاشی است برای واکاوی بنیانهای قرآنی نظریهای که امام راحل(س) آن را بنیان نهادند.
«کتابالبیع» امام خمینی(ره) که حاصل تدریس ایشان در حوزه علمیه نجف اشرف است، در پنج جلد تدوین شده و به عنوان یکی از عمیقترین متون فقهی در موضوع بیع و خیارات شناخته میشود . اما آنچه این اثر را از سایر کتب فقهی متمایز میکند، طرح مبسوط نظریه «ولایت فقیه» در جلد دوم آن است.
شاهکار فقهی امام(ره) و استدلالهای قرآنی منحصربهفرد
حجت الاسلام محمود متقیان نویسنده اثر در این آیین با اشاره به جایگاه رفیع امام خمینی(س) در فقه، تصریح کرد: متأسفانه ابعاد فقهی امام در حوزههای علمیه آنچنان که باید و شاید شناخته نشده است. فقه امام، فقهی منحصربهفرد است و شاهکار ایشان را باید در فقه معاملات و به ویژه کتاب «البیع»جستجو کرد. ایشان در این کتاب، مباحث اجتماعیات متجلی ساختهاند.این کتاب شامل سه بخش اصلی مبانی نظریه ولایت فقیه و جایگاه آن در اسلام، تحلیل ۶ آیه قرآنی که در نظریه امام خمینی مورد استفاده قرار گرفته و پیوند میان آیات و روایات فقهی مانند مقبوله عمر بن حنظله است.
او در ادامه به شیوه نوآورانه امام در استناد به قرآن اشاره کرد و گفت: در کتاب البیع، امام ۶ آیه از قرآن را با نظمی خاص در دو صفحه مطرح کردهاند که نشاندهنده تسلط ایشان بر تفسیر و فقه است. ذیل هر آیه، اشکالاتی که بر استدلال قرآنی ولایت فقیه وارد شده بود، پاسخ داده شده است.
در این کتاب کوشیده شده با تمرکز بر «کتابالبیع»، نشان داده شود که امام خمینی(ره) چگونه با رویکردی قرآنی به تبیین نظریه ولایت فقیه پرداخته است. این اثر در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که مستندات و تحلیلهای قرآنی امام خمینی(ره) در اثبات ولایت فقیه چیست و ایشان چگونه از آیات قرآن برای تبیین این نظریه استفاده کردهاند.بررسیها نشان میدهد که امام خمینی در کتابالبیع، رویکردی کاملاً قرآنی و مبتنی بر آیات الاحکام داشته اند.
نقد اشکالات و تأکید بر بازخوانی فقه امام(ره)
نویسنده اثر گفت: در بخش پایانی کتاب «تحلیل قرآنی ولایت فقیه» به اشکالات مطرحشده از سوی برخی شاگردان امام مانند آیتالله مکارم شیرازی (در کتاب ولایت الهیه)، برخی روشنفکران همچون آقای حائری و همچنین اشکالات مطرحشده در خارج از کشور توسط آقای کدیور در کتاب «حکومت ولایی» پرداخته شده و به صورت مستدل به آنها پاسخ داده شده است.
او در پایان با تأکید بر ضرورت ترویج اندیشههای فقهی امام راحل(س) گفت: «امام فقیهی بود که میان مبانی اصولی و فقهی وحدت برقرار کرد. به عنوان مثال، ایشان معتقد بودند فقیهی که کتاب مکاسب شیخ انصاری را نخوانده باشد، نمیتواند به خوبی از عهده نظریهپردازی در مسئله ولایت فقیه برآید. ما هرچه داریم از امام است و باید فقه ایشان بیش از پیش در جامعه و حوزه مطرح شود تا بتوانیم از این گنجینه عظیم بهرهمند شویم.
حجت الاسلام والمسلمین مجتبی فاضل به عنوان ناقد در این آیین ضمن تقدیر از زحمات اموسسه تنظیم و نشر آثار امام، به ارائه دیدگاههای انتقادی خود درباره این اثر پرداخت.
امام(ره) از دهه ۳۰ مدرس ولایت فقیه بودند
او با اشاره به سابقه تدریس امام خمینی(س) گفت: برخلاف تصور برخی که بحث ولایت فقیه را متعلق به سالهای پایانی عمر امام میدانند، ایشان از دهه ۳۰ شمسی به عنوان مدرس برجسته این موضوع در حوزه علمیه قم مطرح بودند. در آستانه یکصدمین سال بازتاسیس حوزه علمیه، باید اذعان کنیم که خدمات امام(ره) به فقاهت شیعه بیشمار و بیبدیل است و همه ما مدیون ایشان هستیم.
ضرورت پایبندی به مبانی امام(ره)
ناقد کتاب با تأکید بر لزوم بازخوانی دقیق اندیشههای بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران افزود: باید به مبانی امام پایبند باشیم و از سطحینگری در این حوزه پرهیز کنیم. تعریف امام از یک فقیه، تعریفی جامع و کارآمد بود. از نگاه ایشان، فقیه کسی است که توانایی رهبری یک حکومت غیراسلامی را نیز داشته باشد؛ یعنی باید از چنان جامعیت و قدرتی برخوردار باشد که بتواند الگویی برای اداره جوامع مختلف ارائه دهد.
نقدهای ساختاری بر کتاب «تحلیل قرآنی ولایت فقیه»
این منتقد در بخش دیگری از سخنان خود به نقد محتوایی و فنی کتاب پرداخت و گفت:نویسنده کتاب به منابعی چون ابوهلال عسکری استناد کرده که از نظر تاریخی مقدم بر راغب اصفهانی است. این رویکرد خوبی است، اما در برخی موارد ارجاعات ناقص باقی مانده است.
ناقد کتاب تصریح کرد: ترجمه اثر روان است و از این حیث مشکلی ندارد، اما متأسفانه فهرست منابع فقط ۲۱۱ عنوان را شامل میشود که برای یک کار تحقیقی قرآنی با این حجم از استنادات، اندک به نظر میرسد.
او در پایان خاطرنشان کرد: کتاب از نظر ویراستاری فنی نیازمند بازبینی مجدد است تا در چاپهای بعدی به اثری آراستهتر تبدیل شود.
نقد نشانه مقبولیت کتاب است
حجت الاسلام والمسلمین کمساری رئیس موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)در این آیین ضمن تقدیر از پژوهشگران و دستاندرکاران تولید آثار علمی، به تشریح اهداف و برنامههای آینده موسسه در حوزه نشر پرداخت.
او با بیان اینکه نقد و بررسی آثار پژوهشی در مراکز حوزوی و دانشگاهی یک سنت دیرینه و ارزشمند است،گفت: هر کتابی شایستگی و قابلیت نقد شدن را ندارد. کتابی مورد نقد قرار میگیرد که از مقبولیت علمی برخوردار باشد و بتوان حول محور آن بحث و تبادل نظر کرد. امروز موسسه ما به بلوغی رسیده که آثار تولیدیاش در نشستهای تخصصی مورد نقد و بررسی قرار میگیرد و این اتفاق بسیار مبارکی است.
تداوم نشستها در سال آینده
کمساری با اشاره به استقبال از سلسله نشستهای رونمایی از تازههای نشر، از تداوم این برنامهها در سال آینده خبر داد و گفت: امروز شاهد برگزاری هفتمین نشست از این سلسله در سال ۱۴۰۴ بودیم و این روند با قوت ادامه خواهد یافت. این مهم به همت معاونت پژوهشی و تلاش پژوهشگران دلسوز محقق شده است.
او در ادامه به تشریح آمار انتشار آثار پرداخت و افزود:۸ اثر جدید در سال جاری منتشر و رونمایی شده است.۱۵ اثر دیگر نیز به تازگی از قم به موسسه ارسال شده که مراحل پایانی آمادهسازی را طی میکنند و قرار است در سال آینده رونمایی و روانه بازار نشر شوند.
سه رسالت اصلی نشستهای رونمایی موسسه تنظیم و نشر آثار امام(ره)
رئیس موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) در بخش پایانی سخنان خود، سه هدف اصلی از برگزاری نشستهای رونمایی را برشمرد و گفت: این نشستها بستری را برای نقد و بررسی آثار فاخر فراهم میآورند تا ارزیابی علمی و تخصصی کتابهای منتشرشده انجام شود.
او افزود: پژوهشگران، طلاب و عموم علاقهمندان میتوانند با جدیدترین تولیدات علمی در حوزه اندیشه امام آشنا شوند.
کمساری تأکید کرد: از ظرفیت این نشستها برای تبیین و ترویج نظرات و آرای امام راحل استفاده خواهد شد.
ضرورت مشاوره با اساتید حوزه و تولید آثار بیشتر
کمساری با تأکید بر اهمیت بهرهگیری از ظرفیت علمی حوزههای علمیه تصریح کرد: اساتید حوزه باید در تولید آثار مشاوره دهند تا خروجی کار از عمق و استحکام بیشتری برخوردار باشد.
او در پایان با اشاره به گستردگی ابعاد شخصیتی و فکری امام خمینی(س) خاطرنشان کرد: با وجود انتشار بیش از ۱۵۰۰ اثر از سوی موسسه (که بخشی از آن در قم تولید شده)، هنوز در زمینه تبیین اندیشه امام کارهای زیادی داریم که باید انجام شود. برای امام(ره) هنوز کم کار شده است. وظیفه ماست که نظرات و آرای ایشان را بیش از پیش تبیین و در سطح جامعه ترویج کنیم.