باشگاه خبرنگاران جوان - در یکی از مهم‌ترین رویارویی‌های مستقیم ایران و آمریکا در آب‌های منطقه، روز شنبه ۱۴ شهریور ۱۴۰۵، سپاه پاسداران اعلام کرد نیروی هوافضای این نیرو با چند فروند موشک بالستیک، یک ناو هواپیمابر و یک ناوشکن آمریکایی را هدف قرار داده است. این ادعا در شرایطی مطرح شد که فرماندهی مرکزی آمریکا نیز اصل شلیک موشک‌های بالستیک به سمت دو شناور نیروی دریایی این کشور را تأیید کرد، هرچند درباره میزان خسارت و نتیجه حمله، سخنی به میان نیاورد.

اهمیت این حادثه تنها به تبادل آتش میان دو طرف محدود نمی‌شود. آنچه این رویارویی را از بسیاری از درگیری‌های دریایی پیشین متمایز می‌کند، استفاده ایران از موشک‌های بالستیک علیه شناور‌های متحرک آمریکایی است؛ موضوعی که می‌تواند نشان‌دهنده گسترش مفهوم «ممانعت از دسترسی و محدودسازی منطقه‌ای» ایران از سواحل و جزایر به عمق بیشتری از فضای عملیاتی دریایی باشد.

روابط عمومی سپاه پاسداران در اطلاعیه‌ای اعلام کرد یک ناو هواپیمابر و یک ناوشکن آمریکایی که در ایجاد فشار و محاصره دریایی علیه کشتی‌های ایرانی نقش داشتند، هدف حمله موشکی قرار گرفته‌‌اند. سپاه پاسداران همچنین مدعی شد این دو شناور پس از وارد شدن خسارت و نگرانی از حمله مجدد، منطقه درگیری را ترک کردند. 

چرا شلیک موشک بالستیک علیه شناور دریایی مهم است؟

در نبرد‌های دریایی، شناور‌های بزرگ آمریکایی به‌خصوص ناو‌های هواپیمابر، صرفاً یک کشتی معمولی نیستند؛ بلکه بخشی از یک مجموعه رزمی بزرگ شامل هواپیماها، سامانه‌های پدافندی و شناور‌های اسکورت هستند.

به همین دلیل، تهدید کردن چنین مجموعه‌ای با موشک بالستیک از نظر راهبردی اهمیت دارد. یک موشک بالستیک مسیر و الگوی پروازی متفاوتی از موشک‌های کروز ضدکشتی دارد و در بخش‌هایی از مسیر با سرعت بسیار بالا حرکت می‌کند. از سوی دیگر، ناو‌های آمریکایی برای مقابله با انواع تهدیدات موشکی، سامانه‌های دفاع هوایی و موشکی چندلایه در اختیار دارند.

به همین دلیل شاید عده‌ای مطرح کنند صرف شلیک موشک به سمت یک ناو لزوماً به معنای اصابت نیست، اما حتی تلاش برای درگیر کردن یک گروه رزمی دریایی با موشک‌های بالستیک می‌تواند از نظر عملیاتی و روانی اهمیت داشته باشد؛ زیرا طرف مقابل را مجبور می‌کند همزمان تهدیدات متفاوتی را در نظر بگیرد.

موشک‌های بالستیک ضدکشتی ایران کدام‌اند؟

ایران طی سال‌های گذشته خانواده‌ای از موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد را توسعه داده که برخی از آن‌ها در منابع عمومی به‌عنوان گونه‌های ضدکشتی معرفی شده‌اند. شناخته‌شده‌ترین نام در این زمینه خلیج فارس است که در خانواده موشک‌های فاتح قرار می‌گیرد. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا، CSIS، خلیج فارس را گونه‌ای ضدکشتی از خانواده فاتح معرفی کرده و اشاره می‌کند که این سامانه برای درگیری با اهداف دریایی متحرک طراحی شده است. 

در کنار خلیج فارس، هرمز-۱ و هرمز-۲ نیز در ادبیات نظامی ایران مطرح هستند. طبق اطلاعات منتشرشده از سوی CSIS، ایران هرمز-۱ را در ارتباط با مأموریت‌های ضدتشعشع و هرمز-۲ را به‌عنوان گونه‌ای ضدکشتی معرفی کرده است. با این حال، همان منبع تأکید می‌کند که درباره برخی جزئیات عملکرد واقعی این سامانه‌ها، اطلاعات مستقل محدودی وجود دارد.

نکته مهم این است که فاتح-۱۱۰ خود به‌طور کلی یک موشک بالستیک زمین‌به‌زمین است و نباید همه اعضای خانواده فاتح را موشک ضدکشتی دانست. نسخه‌های مختلف این خانواده در طول زمان برای مأموریت‌های متفاوت توسعه یافته‌اند. 

به همین دلیل، وقتی درباره موشک‌های بالستیک ضدکشتی ایران صحبت می‌شود، بهتر است میان «خانواده فاتح» و گونه‌های مشخصی که جمهوری اسلامی ایران برای مأموریت دریایی معرفی کرده است، تفاوت گذاشته شود.

یک قابلیت متفاوت در برابر ناو‌های آمریکایی

ایران پیش از این نیز مجموعه گسترده‌ای از موشک‌های کروز ضدکشتی، شناور‌های تندرو، پهپاد‌ها و دیگر ابزار‌های دریایی را برای ایجاد فشار بر شناور‌های خارجی در خلیج فارس توسعه داده بود. اما ورود موشک‌های بالستیک به این مجموعه، یک لایه متفاوت ایجاد می‌کند.

CSIS در ارزیابی توان موشکی ایران، از ترکیبی گسترده از موشک‌های بالستیک و کروز و همچنین سامانه‌های دریایی یاد می‌کند و تأکید دارد که ایران طی سال‌های گذشته تلاش کرده دقت و قابلیت‌های موشکی خود را افزایش دهد. 

این ترکیب برای یک نیروی دریایی بزرگ اهمیت دارد؛ زیرا دفاع در برابر یک نوع تهدید با دفاع در برابر چند نوع تهدید متفاوت نیست. ناو‌های آمریکایی باید همزمان با تهدیدات هوایی، موشک‌های کروز، پهپاد‌ها و موشک‌های بالستیک مقابله کنند.

عملیات ۱۴ شهریور و تغییر معادله در هرمز

اهمیت دیگر این عملیات به موقعیت جغرافیایی آن بازمی‌گردد؛ تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین آبراه‌های انرژی جهان است و هرگونه افزایش تنش نظامی در اطراف آن می‌تواند بلافاصله بر امنیت کشتی‌رانی و بازار انرژی اثر بگذارد.

در روز‌های اخیر نیز درگیری‌ها در این منطقه افزایش یافته است. رویترز گزارش داده که در ۵ سپتامبر، آمریکا سه نفتکش ایرانی را هدف قرار داد و این اقدام را واکنشی به شلیک موشک‌های بالستیک ایران به سمت دو شناور آمریکایی اعلام کرد. 

از این منظر، عملیات ۱۴ شهریور را می‌توان بخشی از زنجیره‌ای از اقدامات متقابل دانست که در آن فشار نظامی بر کشتی‌رانی و شناور‌های نظامی با فشار اقتصادی و دریایی درهم آمیخته است؛ البته در وهله اول این حمله در راستای سیاست چشم در برابر چشم نیروهای مسلح کشورمان انجام شد.

این نوع درگیری یک پیام مهم دارد: رویارویی دریایی ایران و آمریکا دیگر صرفاً به قایق‌های تندرو، مین، پهپاد یا موشک‌های کروز محدود نیست و موشک‌های بالستیک ایرانی هم نیز وارد معادله شده‌اند.

این تحول برای ناوگان آمریکا اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا حضور ناو‌های هواپیمابر و ناوشکن‌های مجهز به سامانه‌های پیشرفته در منطقه، یکی از مهم‌ترین ابزار‌های قدرت نظامی واشنگتن محسوب می‌شود. در مقابل، ایران تلاش کرده با ایجاد مجموعه‌ای متنوع از قابلیت‌های موشکی و دریایی، هزینه حضور و عملیات این شناور‌ها را افزایش دهد؛ موشک‌هایی که به راحتی از شر رادارها خلاص می‌شوند و به محل‌‌های اصابت برخورد می‌کنند.

عملیات ۱۴ شهریور نشان می‌دهد که تهران آماده است در صورت تشدید رویارویی، تهدید علیه شناور‌های آمریکایی را از سطح موشک‌های کروز و ابزار‌های دریایی به سطح موشک‌های بالستیک نیز گسترش دهد.

در نهایت، آنچه عملیات ۱۴ شهریور را مهم می‌کند، نه فقط تعداد موشک‌های شلیک‌شده یا سرنوشت دو شناور آمریکایی، بلکه تغییر سطح تهدید در یکی از حساس‌ترین آبراه‌های جهان است.

جمهوری اسلامی ایران با استفاده از ظرفیت موشکی خود نشان داده که در صورت تبدیل شدن درگیری به رویارویی مستقیم دریایی، می‌تواند از طیف متنوعی از سامانه‌ها برای فشار بر نیرو‌های آمریکایی استفاده کند. از این منظر، ۱۴ شهریور را می‌توان یکی از نقاط مهم در روند تشدید تقابل ایران و آمریکا دانست؛ روزی که موشک‌های بالستیک به‌طور مستقیم وارد معادله رویارویی با ناو‌های آمریکایی شدند.