باشگاه خبرنگاران جوان؛ دلآرا ودودی - مجموعه «۲۵۵ روایت از جنگ» به کوشش منوچهر اکبرلو، با هدف ثبت تجربههای زیسته مردم در جنگ ۱۲روزه و فراهمکردن دستمایههایی تازه برای داستاننویسان، نمایشنامهنویسان و فیلمنامهنویسان تدوین شده است. این کتاب، جنگ را از زاویه دید اقشار مختلف جامعه روایت میکند و تصویری متنوع از مفاهیمی چون مقاومت، نگرانی، فقدان، عشق و همبستگی اجتماعی ارائه میدهد.
منوچهر اکبرلو درباره ایده شکلگیری این مجموعه گفت: «سالهاست در هیئت انتخاب جشنوارهها و مؤسسات آموزشی مختلف حضور دارم و میبینم که نسل جوان با بسیاری از اتفاقات، شخصیتها و ابعاد جنگ آشنایی کافی ندارد. نتیجه این کمبود مطالعه، تکرار الگوهای پیشین و تولید انبوهی از نمایشنامهها و فیلمنامههایی است که شخصیتها و رویدادهایشان شبیه به یکدیگرند.»
او با اشاره به تفاوت جنگ ۱۲روزه با جنگ هشتساله افزود: «این جنگ تنها در مرزها جریان نداشت و شکل آن بهگونهای بود که مردم با سنین، جنسیتها و مشاغل گوناگون درگیر آن شدند. با آغاز جنگ ۱۲روزه، پیشنهاد کردم برای پرهیز از تکرار سوژهها در آثار ارسالی به جشنواره فیلم مقاومت، از رویدادها و تجربههای زیسته و کمتر شنیدهشده مردم استفاده شود.»
به گفته اکبرلو، برای تدوین این کتاب، روایتهای منتشرشده در فضای مجازی، وبسایتها و برنامههای تلویزیونی گردآوری شد و فراخوانی نیز برای دریافت خاطرات مردم انتشار یافت. حاصل این تلاش، جمعآوری چندصد خاطره بود که در مرحله بعد، روایتهای دارای ظرفیت نمایشی انتخاب شدند. سپس توصیفهای اضافی و مطالب تکراری کنار گذاشته شد و در نهایت ۲۵۵ روایت برای انتشار در این مجموعه باقی ماند.
او ادامه داد: «تلاش کردیم با این کار، بخشی از هزاران اتفاق رخداده را ثبت کنیم و در کنار آن، زمینه لازم برای خلق آثار هنری را فراهم آوریم.»
مخاطبان کتاب
اکبرلو با بیان اینکه مخاطبان اصلی این مجموعه داستاننویسان، نمایشنامهنویسان و فیلمنامهنویسان هستند، گفت: «در مقدمه کتاب بهتفصیل توضیح دادهام که نویسندگان چگونه میتوانند از این روایتها استفاده کنند. بااینحال، کتاب تنها برای نویسندگان نوشته نشده است و هر مخاطبی با خواندن آن میتواند شناخت متفاوتی از جنگ به دست آورد.»
او مواجهه با خاطرات و تجربههای زیسته دیگران را عاملی برای گسترش نگاه انسان دانست و افزود: «وقتی رمانی میخوانیم، اغلب از زاویه دید یک شخصیت اصلی به جهان نگاه میکنیم، اما در این کتاب با ۲۵۵ روایت از یک موضوع روبهرو هستیم. این تنوع نشان میدهد دنیای آدمها تا چه اندازه متفاوت است و میتواند جهانبینی مخاطب را گسترش دهد و چشم او را نسبت به واقعیتهای پیرامون بازتر کند.»
به گفته اکبرلو، زنان خانهدار، پزشکان، مکانیکها، معلمان، دانشآموزان و دیگر اقشار جامعه میتوانند مخاطب این مجموعه باشند، زیرا جذابیت اصلی کتاب در آشنایی خواننده با ۲۵۵ نگاه و تجربه متفاوت از زندگی در روزهای جنگ است.
از روایت واقعی تا اثر ادبی
اکبرلو درباره تفاوت روایت واقعی و روایت ادبی توضیح داد: «روایتهای گردآوریشده در این کتاب واقعی و برگرفته از رویدادهای تاریخیاند، اما نویسندگان و نمایشنامهنویسان باید با افزودن تخیل و بهرهگیری از شگردهای ادبی، آنها را به داستان، نمایشنامه یا فیلمنامه تبدیل کنند.»
او افزود: «شخصیتهای این روایتها چهرههای شناختهشده تاریخی نیستند و روایتها نیز ادعای مرجعیت تاریخی ندارند. به همین دلیل، نویسندگان میتوانند با آزادی و آرامش بیشتری از آنها بهعنوان دستمایه اولیه خلق اثر استفاده کنند و در بازآفرینی ادبی، از امکانات داستاننویسی، نمایشنامهنویسی و فیلمنامهنویسی بهره ببرند.»
روایت جنگ از متن زندگی مردم
به گفته اکبرلو، ویژگی مشترک روایتهای کتاب آن است که همگی از زندگی مردم پیرامون ما، از همکار و همسایه گرفته تا اعضای خانواده، شکل گرفتهاند. همین ویژگی، دامنه مفهوم مقاومت را گسترش میدهد و نشان میدهد جنگ چگونه بر زندگی مردم در نقاط مختلف کشور اثر گذاشته است.
او گفت: «به تعداد این روایتها، شخصیتها، مکانها و تجربههای متفاوت وجود دارد. بااینحال، هنگامی که رویدادی فراگیر در جامعه رخ میدهد، مردم ناخواسته با مفاهیم مشترکی روبهرو میشوند و از این جهت، نوعی همدلی و وحدت میان آنها شکل میگیرد.»
ضرورت بازآفرینی روایتهای جنگ
اکبرلو با تأکید بر ضرورت فاصلهگرفتن از نگاههای یکسویه گفت: «دیگر فضای تکروایتی بر جامعه حاکم نیست و اگر روایتهای تکراری و یکسویه به ادبیات، تئاتر و سینما راه پیدا کنند، آثار با اقبال مخاطبان روبهرو نخواهند شد. در شرایطی که شبکههای اجتماعی به رقیبی جدی برای رسانهها و محصولات فرهنگی تبدیل شدهاند، راهی جز تنوعبخشیدن به روایتها وجود ندارد.»
او ادامه داد: «هرکدام از روایتهای این کتاب به گروهی از جامعه با سن، شغل و موقعیت اجتماعی متفاوت تعلق دارد. فکر میکنم این مجموعه بتواند به سهم خود به بازآفرینی فضای رسانهای کمک کند و پاسخگوی انتظار مخاطبی باشد که درباره جنگ اخیر بهدنبال روایتهایی تازه و متفاوت است.»
روایتهایی همارزش با ظرفیتهای متفاوت
اکبرلو درباره ارزشگذاری روایتهای کتاب گفت: «هیچیک از روایتها بر دیگری برتری ندارد، هرچند ممکن است به بعضی از آنها علاقه بیشتری داشته باشم، زیرا بهعنوان نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس، ظرفیت نمایشی بیشتری در آنها میبینم. برخی از این روایتها را نیز برای تبدیل به فیلمنامه یا نمایشنامه در نظر گرفتهام.»
او افزود: «این روایتها آثاری ادبی نیستند که بتوان یکی را از نظر کیفیت یا تکنیک بر دیگری ترجیح داد. هرکدام بیانگر اتفاقی واقعی در زندگی یک انساناند و آن اتفاق برای صاحب روایت ارزشمند است. بنابراین انتخاب من از میان آنها، انتخابی شخصی و براساس ظرفیت نمایشی هر روایت خواهد بود.»
۲۵۵ زاویه متفاوت به جنگ و مقاومت
اکبرلو در پایان گفت: «این مجموعه از ۲۵۵ زاویه به جنگ اخیر و مفهوم مقاومت پرداخته است. حتی دو نفر را نمیتوان یافت که تجربه و نگاه کاملاً یکسانی به مفاهیمی چون نگرانی، مقاومت، جنگ، فقدان، ازدستدادن، غم و اعتمادبهنفس داشته باشند. این روایتها حاصل تخیل نویسنده نیستند، بلکه از بطن جامعه و رویدادهای واقعی به دست آمدهاند و به همین دلیل، از روایتهای رسمی و تکراری جنگ فاصله دارند.»
او تنوع شخصیتهای حاضر در این مجموعه را مهمترین عامل کلیشهزدایی از روایت جنگ دانست و افزود: «مردان، زنان، پزشکان، کارمندان، دانشآموزان، نظامیان، اعضای کادر درمان و فروشندگان در این روایتها حضور دارند. ما نظرها و تفسیرهای شخصی را حذف کردیم و تنها خود اتفاق را روایت کردیم تا هر روایت، بدون مقدمه یا مؤخرهای تفسیری، در اختیار مخاطب و نویسنده قرار گیرد.»