شادگان؛ قلب زنده تالابهای ایران
تالاب شادگان، بهعنوان یکی از با ارزشترین تالابهای ایران، همواره نقشی حیاتی در پایداری اکولوژیک منطقه داشته و از بزرگترین تالابهای ثبتشده در کنوانسیون رامسر بهشمار میرود.
باشگاه خبرنگاران جوان - تالاب بینالمللی شادگان با بیش از ۵۰۰ هزار هکتار مساحت در جنوب خوزستان قرار دارد که معیشت حداقل یکصد هزار نفر از اهالی، وابسته به آن است.
در سالهای اخیر این تالاب به دلیل کاهش آورد رودخانهها و برداشتهای بیرویه آب، با بحران کمآبی مواجه شده بود. سطح آب در برخی بخشها بهشدت کاهش یافته و گونههای جانوری و پوشش گیاهی تالاب با تهدید جدی روبهرو بودند، اما بارندگیهای اخیر در خوزستان و حوضههای آبریز بالادست استان، وضعیت این زیستبوم ارزشمند را بهبود بخشید.
گزارشها نشان میدهد که تالاب شادگان در پی بارشهای اخیر و جاری شدن رواناب، به میزان قابل توجهی آبگیری شده است و همین امر نیز موجی از امید را میان مردم منطقه و دوستداران محیطزیست ایجاد کرده است.
این آبگیری گسترده نهتنها سطح آب تالاب را به شرایط مطلوب نزدیک کرده، بلکه با بازگشت جریان طبیعی آب در بخشهای مرکزی و جنوبی تالاب، موجب احیای برخی زیستگاههای این تالاب شده است.
از سوی دیگر، رسیدن آب به تالاب زندگی را برای تالابنشینان نیز رونق بخشیده است؛ مردمانی که سالها معیشتشان به ماهیگیری، برداشت نی، دامداری و گردشگری وابسته بود، اکنون با آبگیری تالاب بار دیگر فرصت فعالیت اقتصادی پیدا کردهاند.
رئیس اداره تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان از آبگیری ۹۲ درصدی تالاب بینالمللی شادگان خبر میدهد و میگوید: در حال حاضر ۸۹ تا ۹۲ درصد تالاب بینالمللی شادگان آبگیری شده و با بارندگیهای اخیر و مدیریت آب، شرایط تالاب بینالمللی شادگان خوب است.
موسی مدحجی بخشی از این آبگیری را ناشی از نزولات جوی و هدایت آب از کارون به تالاب و بخشی دیگر را ناشی از احداث سازه برای نگهداشت آب عنوان میکند.
وی با اشاره به تداوم خشکی بخشهای واقع در شیب و ارتفاع بالاتر گفت: به نظر میرسد ۹۲ درصد حقآبه تالاب شادگان کامل تامین شده، اما هنوز میزان دقیق حجم آب رهاسازی شده به دست ما نرسیده است.
سه شهر بزرگ شادگان، آبادان و ماهشهر در حاشیه این تالاب قرار گرفته و تعدادی روستا نیز در مجاورت آن و دو روستا نیز در داخل این تالاب قرار دارند. جمعیت شهر شادگان و روستاهای اطراف از نظر تاریخی برای تامین معاش وابسته به تالاب هستند.
بخش عمده جمعیت این شهرها و روستاها عرب هستند که به کشت محصولات کشاورزی و خرما و دامداری بهعنوان منابع اصلی اشتغال و تامین درآمد میپردازند. دامداری (گاومیش)، ماهیگیری، شکار پرنده، نیبری و برداشت علوفه منافعی هستند که از این تالاب نصیب مردم میشود.
قاسم جوان شادگانی که در نزدیکی تالاب زندگی میکند میگوید: خدا را شکر امسال باران خوبی بارید و رحمت الهی به زندگی ما نازل شده است.
به بار نشستن «بَردی»
در تالاب شادگان گیاهی به نام «بَردی» با طولی در حدود ۶ متر میروید که به صورت نیزار بخشی از پوشش گیاهی تالاب محسوب میشود. بردی از گیاهان خاص و کمیاب تالاب است. این گیاه در دورههایی که تالاب با بیآبی مواجه شد تحت تاثیر قرار گرفته است، اما امسال با آبگیری تالاب رشد خوبی داشته است.
در بالاترین قسمت بردی، کاکلی وجود دارد که حاوی ماده مطلوبی است که «خِریط» نام دارد. خریط یک محصول ارزشمند و کمیاب تالاب است که حتی نام آن برای بسیاری از کارشناسان کشاورزی ناآشناست و تنها مردم بومی مناطق جنوب خوزستان به ارزش بالای آن واقف هستند؛ بهگونهای که زمانی این محصول بهعنوان پذیرایی باارزش جلوی میهمانان عزیز قرار میگرفت.
علی، یکی از ساکنان تالاب که با بلم در حال گشتزنی در تالاب است، میگوید: هر چقدر آب تالاب بالا میآید، گیاه «بردی» رشد بهتری میکند و محصول میدهد که امسال خدا را شکر شاهد محصول خریط در تالاب بودیم.
با آبگیری مناسب این تالاب، پوشش گیاهی متنوع و غنی که شامل انواع علفها و گیاهان مناسب برای دامها است به وجود میآید. این پوشش گیاهی موجب تامین علوفه با کیفیت برای دامداران محلی میشود و از این طریق به تامین امنیت غذایی در منطقه و افزایش تولید محصولات دامی کمک میکند.
دامداری پایدار
افزایش سطح آب در تالاب شادگان میتواند منجر به بهبود شرایط زیستمحیطی و تنوع زیستی شود که به نوبه خود به دامداری پایدار و متعادل در منطقه کمک میکند. بهطور کلی، تالاب شادگان با ایجاد تعاملی مثبت بین اکوسیستم طبیعی و فعالیتهای دامداری، نقش کلیدی در حمایت از معیشت و اقتصاد محلی ایفا میکند.
یکی از دامداران حاشیه تالاب میگوید: پارسال برخی زمینهای اطراف خشک بود، اما امسال باران خوبی بارید و به لطف خدا زمینهای تالاب پر آب شد.
وی ادامه میدهد: زندگی ما به دامهایمان وابسته است؛ شیر آنها را میدوشیم و با آن امرار معاش میکنیم. اگر تالاب از بین برود یا کمآب شود و اگر بارندگی نباشد، معیشت ما با مشکل زیادی مواجه میشود.
رونق گردشگری نتیجه احیای تالاب
رونق گردشگری یکی دیگر از نتایج مهم احیای تالاب است. تصاویر منتشر شده از زیباییهای تازه احیا شده تالاب باعث شده گردشگران بیشتری به منطقه سفر کنند. قایقسواری در میان نیزارها، مشاهده پرندگان مهاجر و بازدید از روستاهای سنتی اطراف تالاب از جاذبههای گردشگری تالاب به شمار میرود.
هومن احمدینیا، یکی از گردشگرانی است که صبح زود خود را به تالاب رسانده است، میگوید: تالاب شادگان یکی از جاذبههای گردشگری خاص ایران است. من هر بار که به خوزستان سفر میکنم حتما به تالاب شادگان سر میزنم.
او میافزاید: آنچه ما در تالاب شادگان میبینیم بکر و خاص است؛ روستاها، صنایع دستی و شیوه زندگی اهالی این منطقه و زیباییهای تالاب حتی در هوای گرم خوزستان ما را به این منطقه میکشاند.
مناظر چشمنواز، تنوع زیستی بالا و امکان مشاهده پرندگان بومی و مهاجر، این تالاب را به یک مقصد جذاب برای طبیعتگردی تبدیل کرده است. همچنین فرهنگ بومی و سنتهای محلی، گردشگران را برای تجربهای اصیل و متفاوت به این منطقه جلب میکند. اما برای بهرهبرداری حداکثری از این ظرفیتها، نیاز به توسعه زیرساختهای گردشگری وجود دارد.
ایجاد جادههای دسترسی مناسب، ساخت زیرساختهایی مانند هتلها و کلبههای بومگردی و فراهم کردن امکانات رفاهی برای گردشگران از جمله نیازهای اساسی در این زمینه به شمار میآید.
آموزش نیروی انسانی محلی و ترویج فرهنگ میزبانی میتواند به افزایش کیفیت خدمات گردشگری کمک کند. تقویت زیرساختهای لازم نهتنها به جذب بیشتر گردشگران کمک میکند، بلکه میتواند به رونق اقتصادی منطقه و بهبود معیشت ساکنان محلی نیز منجر شود.
ایجاد برج پرندهنگری در تالاب شادگان
رئیس اداره تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان با اشاره به اهمیت گردشگری در تالابها بیان کرد: رونق گردشگری علاوه بر درآمدزایی برای جوامع محلی، در اشاعه فرهنگ زیستمحیطی، تنوع زیستی تالاب و معرفی آن به مردم بسیار موثر است.
موسی مدحجی از اجرای طرحهای گردشگری در تالاب بینالمللی شادگان با رعایت ملاحظات و الزامات زیستمحیطی خبر داد و گفت: از سال گذشته طرح گردشگری تالاب شادگان تعریف و متقاضی توسط ادارهکل میراث فرهنگی معرفی شده است و بر اساس طرح توسعه گردشگری، برج تالابنگری بهصورت شناور روی آب، با نی و چوب ساخته میشود.
وی افزود: در مرحله نخست، اسکله بهسازی و ترمیم و بخشی از کار سکوگذاری و بازسازی آلاچیقها با نی و مصالح بومی و مدیریت پساب و پسماند تکمیل شده است و برای مرحله دوم باید طرح فنی تهیه شود و پس از تأیید ادارهکل میراث فرهنگی و ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان انجام شود.
وی ادامه داد: یک طرح گردشگری نیز توسط ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان در دست است که بر اساس این طرح، برج پرندهنگری در روستای صراخیه جانمایی و اجرا میشود. تخصیص اعتبار این طرح انجام شده که پیشبینی میشود اجرای آن چهار ماه زمان ببرد.
رئیس اداره تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان اضافه کرد: در طرحهای گردشگری تالاب بینالمللی شادگان ملاحظات و الزامات زیستمحیطی رعایت شده و تاکید شده از مصالح بومی شامل نی و چوب استفاده و از بهکارگیری سنگ و سیمان خودداری شود.
با همه زیباییها و حال و هوای خوبی که این روزها تالاب شادگان در خود جای داده است، اما کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که وضعیت مطلوب تالاب زمانی پایدار خواهد بود که مدیریت منابع آب در منطقه به درستی صورت گیرد. هرچند آبگیری ۹۰ درصدی اتفاقی مبارک است، اما بدون برنامهریزی اصولی ممکن است بار دیگر تالاب با بحران کمآبی روبهرو شود.
ایجاد سازههای جدید مدیریت آب
مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان از ساخت سازههای جدید مدیریت آب در تالاب بینالمللی شادگان از ماههای آینده خبر داد و گفت: همکاران ما در محیطزیست طبیعی و یگان حفاظت، پایش و کنترل مناطق را بر عهده دارند و امیدواریم با پایش و مدیریت انجامشده، احیای تالابها به بهترین شکل انجام شود.
محمدجواد اشرفی با اشاره به تاثیر مطلوب بارشهای اخیر بر وضعیت آبی تالاب بینالمللی شادگان، از ساخت سازههای جدید مدیریت آب در این تالاب در ماههای آینده خبر داد و گفت: بارشهای اخیر در استان خوزستان و مناطق بالادست حوضه آبریز تالاب بینالمللی شادگان، حجم ورودی آب به این تالاب مناسب بوده و موجب شده است حجم قابل توجهی از تالاب آبگیری شود.
وی افزود: در بازدید و پایش این تالاب، عملکرد سازهای که به منظور کنترل و هدایت آب در بخشهای مختلف تالاب ایجاد شده است ارزیابی شد که خوشبختانه این سازه با کارکرد بسیار مناسب، موجب احیای بخشهای خشک تالاب شده است.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست در خصوص آخرین وضعیت تالابهای خوزستان میگوید: طرحهای زیستمحیطی خوبی در راستای تامین و نگهداشت آب در تالابهای استان انجام شده که میتواند الگویی برای دیگر تالابهای کشور باشد.
احمدرضا لاهیجانزاده در خصوص وضعیت تالاب بینالمللی شادگان نیز گفت: بخشی از حقآبه این تالاب از طریق کانالی از رودخانه کارون به خوبی در حال انتقال است و برای مدیریت و هدایت آب به بخشهای خشک تالاب، سازهای در قالب مطالعات علمی طراحی و اجرا شده که شاهد کارکرد مناسب این سازهها بودهایم.
وی افزود: از مسئولان سازمان آب و برق خوزستان میخواهیم با توجه به بارندگیهای اخیر، در تامین حداکثری حقآبه تالابهای استان، همکاری لازم را با ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان داشته باشند.
مدیرعامل سازمان آب و برق خوزستان نیز گفت: استان خوزستان در تمام وسعت خود با طیف وسیعی از مخاطرات آبی مواجه است که مباحث کیفی مانند افت کیفیت منابع آب یا آلودگیهای نفتی گرفته تا تنشهای خشکسالی و سیلاب و مباحث سازهای را در بر دارد.
عباس صدریانفر اظهار کرد: در تالاب شادگان، تامین آب تالاب از طریق فعالسازی تمامی ظرفیتها شامل ایستگاههای پمپاژ انتقال آب کارون، زهکش واحدهای کشت و صنعت نیشکر شرق کارون و سیلابهای حوضه میانی مارون انجام شده است.
صدریانفر ادامه داد: بر این اساس، تنها در بازه زمانی ۱۰ روزه ابتدای فروردین، ۱۸۶ میلیون مترمکعب به تالاب شادگان تزریق شد.
مسئولان محلی اعلام کردهاند که طرحهایی برای ساماندهی ورودیهای آب، جلوگیری از برداشت غیرمجاز و احیای مسیرهای طبیعی جریان آب در دستور کار قرار دارد. اجرای این برنامهها میتواند از نوسانات شدید سطح آب جلوگیری کرده و پایداری اکولوژیک تالاب را تضمین کند.
همچنین سازمانهای مردمنهاد و گروههای محیطزیستی نقش مهمی در آگاهسازی عمومی درباره اهمیت تالاب ایفا میکنند. تلاش آنها در جهت حفاظت از زیستگاهها، جمعآوری زبالهها و آموزش جوامع محلی در سالهای اخیر افزایش یافته است.
بازسازی زیستبومها با مدیریت صحیح امکانپذیر است
تالاب شادگان نمونهای روشن از ارتباط مستقیم میان طبیعت و زندگی مردم است. احیای آن نهتنها به بازگشت آب و پرندگان منجر شده، بلکه شادی، رونق اقتصادی و امید را به منطقه بازگردانده است. این اتفاق نشان میدهد که بازسازی زیستبومها ممکن و سودمند است، بهشرط آنکه مدیریت صحیح و همکاری جمعی وجود داشته باشد.
در مجموع، آبگیری اخیر تالاب شادگان فرصتی کمنظیر برای بازنگری در شیوههای مدیریت آب و محیطزیست در جنوب خوزستان فراهم کرده است. اگر این فرصت بهدرستی مورد استفاده قرار گیرد، تالاب میتواند برای نسلهای آینده نیز پابرجا بماند و نقش زیستمحیطی، اقتصادی و فرهنگی خود را ادامه دهد.
منبع: ایرنا
