باشگاه خبرنگاران جوان- در شرایط جنگی، کودکان بیش از هر گروه دیگری در معرض اضطراب، ترس و ناامنی روانی قرار می‌گیرند. صدای انفجار، پدافند هوایی، نگرانی خانواده‌ها و تغییر در روال عادی زندگی می‌تواند احساس امنیت را در کودکان از بین ببرد. در چنین شرایطی، روان‌شناسان و کارشناسان حوزه کودک بر نقش مهم قصه‌گویی، ادبیات کودک و رفتار والدین در حفظ آرامش کودکان تأکید می‌کنند.

قصه‌گویی؛ ابزاری برای ایجاد امنیت روانی

قصه‌گویی یکی از مهم‌ترین ابزار‌ها برای ایجاد حس امنیت در کودکان است. داستان‌ها به کودکان کمک می‌کنند با چالش‌های زندگی آشنا شوند و یاد بگیرند مشکلات قابل حل هستند.

هنگامی که والدین برای کودکان داستان می‌خوانند یا قصه تعریف می‌کنند، علاوه بر ایجاد فضای امن و حمایتگر، ارتباط عاطفی میان والدین و کودک نیز تقویت می‌شود. شخصیت‌های داستان‌ها معمولاً با مشکلاتی روبه‌رو می‌شوند، اما در نهایت بر آنها غلبه می‌کنند و همین موضوع به کودک امید و احساس توانایی می‌دهد.

همچنین قصه‌گویی می‌تواند اضطراب و استرس کودکان را کاهش دهد، زیرا داستان‌ها معمولاً دارای ساختار قابل پیش‌بینی هستند و این پیش‌بینی‌پذیری به کودک احساس ثبات و امنیت می‌دهد.

ایجاد فضای امن در خانه، آماده کردن محل امن، پرت کردن حواس کودک با بازی و قصه‌گویی هنگام شنیدن صدای انفجار، استفاده از وسایل آرام‌بخش مانند اسباب‌بازی مورد علاقه کودک و حفظ برنامه‌های روزمره از دیگر اقداماتی است که می‌تواند به کاهش اضطراب کودکان کمک کند.

نقش ادبیات کودک در شرایط بحران

در همین زمینه، فهیمه شانه، نویسنده و کارشناس کتاب کودک، درباره نقش ادبیات کودک در شرایط بحرانی می‌گوید: روایت کردن مهم‌ترین کاری است که به تولید ادبیات منتهی می‌شود و از راه قلم نویسندگان و پنجرۀ ادبیات به کمک مخاطبان می‌آید، چه روایت‌پردازی فانتزی، چه روایت‌پردازی واقع‌گرایانه. داستان‌سرایی و قصه‌گویی افراد بسیار زیادی به‌ویژه کودکان را با خود همراه می‌کند و تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. این نکته در فرهنگ ایرانی با سابقۀ طولانی و کهن در گفتن و شنیدن قصه‌ها و برجسته کردن قهرمانان و هم‌ذات‌پنداری با آنان جایگاهی خاص دارد.

او درباره تأثیر کتاب بر کودکان نیز می‌گوید: کتاب‌های داستان و شعر، علاوه بر سرگرمی، مخاطب را به فکر وامی‌دارند و حتی به او فرصت بازتولید اندیشۀ جدید و نگاه روشن می‌دهند. کتاب‌های کار و فعالیت هم به‌نوبۀ خود ضمن مشغول نگه داشتنِ هدفمند کودک به این امر کمک می‌کنند.

این نویسنده درباره ویژگی‌های ادبیات کودک در دوران بحران و جنگ نیز می‌گوید: بیش از هر چیز نزدیکی قلم و روایت به ذهن و زبان کودک مهم است. جنگ بیش از هر چیز خشونت را با خود حمل می‌کند و مخاطب کودک خشونت را برنمی‌تابد؛ بنابراین چگونه گفتن و هنر پرداختن به موضوعاتی از این دست بسیار مهم است. بیان دل‌نشین در عین دور نبودن از وقایع، آرامش‌بخشی، شجاعت‌پروری و انگیزه‌بخشی و پرورش روحیۀ حماسی و مقاومت با روایتگری هنرمندانه از مهم‌ترین ویژگی‌های پرداختن به ادبیات کودک با موضوع جنگ است.

شانه درباره پرداختن به واقعیت‌های جنگ در ادبیات کودک نیز معتقد است: هر چیزی که کودک با آن سروکار دارد و می‌توان برای آن داستان‌سرایی و روایت‌پردازی کرد به‌نحوی که اثری بر او بگذارد یا تحولی در او ایجاد شود ظرفیت ورود به ادبیات را دارد، منتها این داستان‌سرایی باید به هنرمندانه‌ترین شکل ممکن انجام شود تا بتواند اثربخش باشد و بتوان به استمرار آن امید بست.

او درباره انتقال مفاهیمی مانند مقاومت و دفاع از سرزمین به کودکان نیز می‌گوید: مخاطب ادبیات کودک شامل بازۀ سنی صفر تا هجده سال از نوزاد تا جوان است. هریک از مخاطبانی که در مرزبندی‌های این طیف قرار می‌گیرند ویژگی‌های خاصی به‌لحاظ رشد جسمی و روانی دارند. برخی از این ویژگی‌ها محدودیت‌هایی را نیز با خود همراه دارند.

نویسنده و شاعر کودک، ضمن برخورداری از نگاه لطیف کودکانه، این شاخصه‌های روانی و حساسیت‌های مخاطب را می‌شناسند و موضوعات را به تناسب آنها پرورش می‌دهند. مثلاً اهمیت سرزمین و حس وطن‌دوستی برای خردسال و نوجوان یکسان و شبیه هم بیان نمی‌شود؛ گروه سنی نونهال مخصوصاً از حماسه‌ها استقبال می‌کنند؛ نوجوانان به سنین بزرگسالی و درک عمیق‌تر نزدیک شده‌اند و می‌توان برای آنها کمی عریان‌تر خشونت‌های جنگ را بیان کرد.

کارشناسان معتقدند در شرایط جنگی، کودکان بیش از هر چیز به احساس امنیت، آرامش و اطمینان خاطر نیاز دارند. در این میان، قصه‌گویی، کتاب و ادبیات کودک می‌تواند نقش مهمی در کاهش اضطراب، تقویت امید و کمک به درک بهتر شرایط برای کودکان داشته باشد و به آنها کمک کند در شرایط سخت، احساس تنهایی و ناامنی کمتری داشته باشند.

منبع: فارس