باشگاه خبرنگاران جوان - در گستره بی‌کران فرهنگ و ادب ایران، نام شیخ فریدالدین عطار نیشابوری همچون نگینی درخشان می‌درخشد. او نه تنها یک شاعر صاحب‌سبک و قصه‌گویی چیره‌دست، بلکه عارفی وارسته بود که با زبان شعر، حقایق عمیق هستی و رموز سلوک معنوی را به لطافت و ژرفایی بی‌مانند بیان کرد. آثار او، پنجره‌ای رو به جهان معنا گشوده و راهنمایی دلسوز برای سالکان طریق حقیقت محسوب می‌شود.

عطار در آثار خود، سفری شگفت‌انگیز در بطن جان انسان و جستجوی هویت اصیل را به تصویر می‌کشد. در شاهکارش «منطق‌الطیر» او شرحی دلنشین از سیر پرندگان (نماد انسان‌ها) به سوی سیمرغ (نماد خداوند یا حقیقت مطلق) ارائه می‌دهد. این منظومه، فراتر از یک داستان، نمادی از مراحل سلوک روحی، عبور از خودخواهی‌ها، فنا شدن در عشق الهی و رسیدن به وحدت است. دیگر آثار برجسته او، مانند «اسرارنامه»، «الهی‌نامه» و «مصیبت‌نامه» هر کدام اقیانوسی از حکمت، معرفت و عبرت هستند. عطار با بیان حکایات کوتاه و پندآموز، مفاهیم پیچیده عرفانی، اخلاقی و فلسفی را به زبانی ساده و گیرا برای مخاطب عام قابل فهم می‌سازد. او در اشعار خود به مسائلی، چون عشق الهی، توحید، جدایی از نفس اماره، اهمیت ذکر و نیایش، و مضرات دلبستگی‌های دنیوی پرداخته و همواره انسان را به سوی خودشناسی و خداشناسی رهنمون شده است.

مفهوم «درد» در آثار عطار

وقتی هم‌زمان با ۲۵ فروردین، روز بزرگداشت این شاعر سرشناس به سراغ مهدی نوروز، عطارپژوه و مولف نیشابوری که پیش‌تر کتاب‌های «مرگ‌اندیشی در آثار عطار»، «آشنایی با شعر و عناصر آن»، «سرای سعادت»، «سخن فارسی» و.. را رهسپار بازار کتاب کرده، رفتیم.

مهدی نوروز، عطارپژوه و مولف نیشابوری در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهر با اشاره به برجسته‌ترین ویژگی عطار، اظهار کرد: ما امروز در روانشناسی با مضمونی به نام قصه‌درمانی سر و کار داریم. عطار در آن عصر، از ابزاری به نام قصه برای انتقال اندیشه‌اش بهره جسته است.

این عطارپژوه با اشاره به اینکه ادبیات فارسی نزدیک به ۱۰ هزار قصه و حکایت دارد، تصریح کرد: ۲۰ درصد این تعداد، یعنی ۲ هزار از این ۱۰ هزار قصه و حکایت را عطار در آثارش آورده و به وسیله تمثیل‌های کوتاه و بلند مسائل اسلامی، دینی، اخلاقی، عرفانی و معنوی را در اختیار مخاطب قرار داده است.

وی گفت: او قصه‌های یک بیتی و دو بیتی دارد چنان که می‌گوید: «بی‌خودی می‌گفت در پیش خدای.. که‌ای خدا آخر دری بر من گشای.. رابعه آنجا مگر بنشسته بود... گفت‌ای غافل کی این در بسته بود» یعنی عطار با دو سطر یک داستان می‌گوید، داستانی همراه با یک مفهوم و یک درونمایه زیبا که با پیرنگ، شروع، پایان و با مضمونی عمیق استو گاهی هم یک داستان ۴۰۸ بیتی یعنی داستان شیخ صنعان را دارد، عطار مفاهیم عمیق را به سادگی بیان می‌کند.

نوروز با بیان اینکه عطار یکی از سه عارف بزرگ مثنوی سرای تمثیلی در کنار مولانا و سنایی است، گفت: قبل از عطار سنایی این شیوه را آغاز کرد و عطار آن را به کمال رساند و در قرن هفتم مولانا همین مسیر را به درستی ادامه داد.

این عطارپژوه ضمن اشاره به دومین ویژگی برجسته آثار عطار، اظهار کرد: از سویی همه عرفا عشق را درونمایه طریقت می‌دانند، اما عطار نیشابوری فراتر از عشق به «درد» می‌رسد، یعنی تئورسین درد در ادبیات عرفانی عطار است، لویی ماسینیون، شرق‌شناس فرانسوی می‌گوید آثار عطار بر سه رکن عشق، درد و زیبایی استوار است.

وی در تشریح مفهوم «درد» گفت: این درد، درد شوق، اشتیاق، طلب، توحید و رسیدن به خدا است که هدف از خلفت هم همین است، بنابراین عطار بر همه شاعران برتری دارد که درد را به عنوان یک تئوری مطرح کرده و به زیبایی هم از پس آن برآمده است.

نوروز با اشاره به کتاب مصیبت‌نامه تصریح کرد: عطار یک کتاب ۷۲۰۰ بیتی با نام «مصیبت‌نامه» دارد، مصیبت همان درد است و روانشناسان امروزه معتقدند «درد» باعث رشد می‌شود. در قرآن نوشته شده ما «انسان را در رنج آفریدیم» نه برای اینکه انسان را اذیت کنیم، بلکه برای اینکه درد انسان را به طلب وادار کند و به رشد و سعادت برساند.

عطار نیشابوری گوینده‌ای سخنور است

در ادامه همچنین حسین صالحی شاعر و خطاط خراسانی در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهر اظهار کرد: عرفان، چکاد اندیشه و شناخت ایرانیان است تا نور معنویت را با زیبایی شناسی مطلوب خود پیوند بزنند. درباره‌ی گوشه گیری و ترکِ دنیایِ عارفان، حکایات بسیار شنیده‌ایم. شیخ فرید الدّین عطّار نیشابوری، اما شخصیّتی متفاوت است.

شاعر خراسانی افزود: چرا که او به واسطه شغل و موقعیّت اجتماعی اش، بیش از دیگر عارفان در میان مردم زیسته و با آنها جوشیده است. چشمه‌ی اندیشه و معرفتی که در آثارِ پرشمارِ این بزرگمرد بازتاب دارد، چنان زلال و گواراست که بزرگان و سرهنگان در صفحات تاریخ، درباره‌ی جایگاه عرفانی او بسیار سخن گفته‌اند. در کلام ایشان آنچنان درباره‌ی بزرگی او سخن به میان آمده که درباره‌ی هیچ کس مانندش را نمی‌توان یافت.

وی ادامه داد: وقتی اقیانوس پهناوری، چون مولانا جلال الدّین محمّد بلخی درباره او می‌گوید:

هفت شهرِ عشق را عطار گشت

ما هنوز اندر خمِ یک کوچه‌ایم!

صالحی ادامه داد: یا بزرگی، چون شیخ محمودِ شبستری، با آن جلال و شکوهی که در میان اهل عرفان دارد می‌گویَد: در صد قرن، چون عطّار ناید! می‌توانیم، راهی به جایگاه بلند این شاعر و عارف قرن ششم و هفتم هجری بجوییم.

شاعر خراسانی اظهار کرد: هرچند در مرصاد العباد و نفحات الانس، وی را مرید و تربیت یافته مکتب شیخ مجدالدّین بغدادی ذکر کرده‌اند، اما به دلایل بسیار میتوان نوع نگاه و به ویژه کلام او را متفاوت از این عارف بزرگ و این سلسله دانست.

وی افزود: عطار نیشابوری گوینده‌ای سخنور است و آثار پر شماری در نظم و نثر دارد. از همین ویژگی، پی می‌بریم که این عارفِ سخنور نظم ذهنی بسیار دقیقی داشته است ک پیچیده‌ترین مباحث کلامی را به ساده‌ترین روش شرح داده است.

صالحی بیان کرد؛ این زبان ساده و کلام روشن پس از عطّا، ر شیوه‌ای در سخنوری شد که بسیاری از بزرگانِ ادب پارسی آن را باز تولید کرده‌اند. حتی با نگاهی تیزبین می‌توان تاثیر سبک و شیوه عطّار را در ادبیات معاصر نیز جست‌و‌جو کرد.

شاعر خراسانی گفت: به گمان من این مقبولیّت ریشه در زندگی درخشانِ عطّار دارد. او مردی دانا و باسواد بوده است. مردم به سبب درد‌های جسمانی به او مراجعه کرده و تا آنجا که نشانه‌ها در تاریخ می‌گوید، طبیب بزرگی محسوب می‌شده و شفاخانه‌ی مفصّلی داشته است. عطّار در زمانِ حیات و پس از آن همواره مورد احترام خاص و عام بوده است. با دانش اندک من کمتر جایی دیده‌ام که از او بد گفته باشند یا با اندیشه و آثار او دشمنی کرده باشند. این نکته آنجا مهم جلوه می‌کند که میدانیم در مورد دیگرانی، چون همشهری او حکیم عمر خیّام نیشابوری اینگونه نیست. همواره دشمنان سرسختی بوده و هستند که با نوع نگاه خیّام مبارزه کرده‌اند.

وی اظهار کرد: دیگر ویژگی عطار گستردگی و گوناگونی آثار اوست. این ویژگی سبب شده است تا طیف وسیعی از عوام و خواص با سلایق مختلف، مخاطب آثار او باشند. به ویژه بخشی از مخاطبان که گرایش‌های دینی و مذهبی دارند و از دیگرسو علاقمند به ادبیّات و عرفان نیز هستند با آثارش ارتباط بهتری می‌گیرند.

شاعر خراسانی ادامه داد: زندگی شخصی عطّار نیز با فراز و فرود‌های بسیاری همراه بوده است. در ۶ یا ۷ سالگی شاهد آشوب غز‌ها و ماجرا‌های دردناک آن بوده است. در ادامه هم، آن دوران پر از تنش و هیاهو است. تنش و هیاهویی که با طبع لطیف و جان آگاهِ او در تضاد است. سرانجام هم این مردِ بزرگ با دستانِ پلیدِ یک سرباز بی شواد مغول، به شهادت رسید. روایات و داستان‌های بسیاری پیرامون او ساخته و گفته شده. می‌گویند در واپسین لحظات عمر، با خون خود نوشته است:

در کوی تو رسم سرفرازی این است

مستان تو را کمینه بازی این است

با این همه رتبه هیچ نتوانم گفت

شاید که تو را بنده نوازی این است

عطار؛ عارفی بزرگ، انسانی متعهد و شاعری کام

زهره مظفری‌پور، نویسنده و محقق نیز در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهر، عطار را عارفی بزرگ، انسانی متعهد و شاعری کامل دانست و اظهار کرد: عرفان عطار بر شریعت بود، او معتقد بود که در اوج طریقت، شریعت را نباید رها کرد. وی درمنطق‌الطیر خویش درباره عرفان می‌گوید:

گرکسی گوید نباید طاعتی

لعنتی بارد بر او هر ساعتی

تو به طاعت عمرخود می‌بر به سر

تا ملائک بر تو اندازد نظر

این پژوهشگر ادبی گفت: عطار بیش از هر شاعر دیگری به ائمه اطهار پرداخته، چنانچه در۴ مثنوی بعد ازنعت وستایش خداوند، به مولاعلی (ع) چنان به زیبایی می‌پردازد که هیچ شیعه‌ای این‌کار را نکرده است و در مورد تمام ائمه معصومین نیزهمین کار را کرده است. عطاردرمنطق‌الطیر خویش به زیبایی اندیشه‌اش را بیان می‌دارد. نتیجه ۷ وادی عطار فقر، فنا و از بین بردن نفس خویش است، چنانکه می‌گوید:

من عرف نفسه، فقد عرف ربه

گفت ما را هفت وادی در ره است.

چون گذشتی هفت وادی درگه است

هست وادی طلب آغاز کار

بعداز آن وادی عشق است بی کنار

پس سوم وادیست آن معرفت

پس چهارم وادی استغنا صفت

هست پنجم وادی توحید پاک

پس ششم وادی حیرت صعب ناک

هفتمین وادی فقر است وفنا

بعدازآن روی روش نبود تو را

وی افزود: نتیجه هفت‌وادی همین یک بیت است «گررکشش افتی روش گم گرددت.. ور بوی یک قطره قلزم گرددت»

سالروز بزرگداشت عطار نیشابوری، فرصتی مغتنم است تا دریابیم که میراث این عارف بزرگ، تنها محدود به متون کهن نیست؛ بلکه اندیشه‌ها و داستان‌های او، کلید‌هایی هستند برای فهم درد‌های امروز و گشودن مسیر‌هایی به سوی معنا، عشق و وحدت. بازآفرینی هوشمندانه این گنجینه در قالب‌های نو، نقشی حیاتی در پیوند زدن نسل کنونی با این سرمایه معنوی و فرهنگی ایفا خواهد کرد.

منبع: مهر